1. Ngày hội của lòng dân và sức mạnh đại đoàn kết

Từ khi biết ngày sinh nhật của Chủ tịch Hồ Chí Minh, thì trong tâm khảm mỗi người dân Việt Nam luôn coi ngày 19/5 là dịp để thể hiện tình cảm và lòng kính trọng sâu nặng. Tuy nhiên, trong mỗi dịp đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn giản dị và từ chối lễ nghi phiền phức, mà còn biến nó trở thành dịp khơi dậy tinh thần đoàn kết của dân tộc, trở thành sức mạnh đấu tranh giải phóng dân tộc.

Dịp sinh nhật Bác lần đầu tiên năm 1946 đã trở thành một sự kiện có ý nghĩa đặc biệt trong đời sống chính trị của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa non trẻ. Trong rừng cờ đỏ sao vàng ở Bắc Bộ phủ, các cháu nhi đồng Tháng Tám với súng gỗ trên vai đã kéo đến chúc mừng Bác. Những em nhỏ mồ côi, những em bé bán báo, những đại diện của phong trào bình dân học vụ… đều được Bác ân cần đón tiếp. Người đề nghị mở cửa Bắc Bộ phủ để thiếu nhi vào. Đây là một chi tiết rất quan trọng nếu xét dưới góc độ lịch sử văn hóa chính trị: một vị nguyên thủ quốc gia nhưng không tạo khoảng cách quyền lực, trái lại chủ động phá bỏ rào cản hình thức để nhân dân bước vào không gian quyền lực một cách tự nhiên. Điều này góp phần hình thành hình ảnh “lãnh tụ gần dân”, một đặc trưng nổi bật của Hồ Chí Minh. Quà Bác tặng lại các em chỉ là một cây bách tán, nhưng gửi gắm trong đó là cả một triết lý về tương lai và trách nhiệm [1] . Hình ảnh thiếu nhi đến chúc mừng sinh nhật Bác vừa mang ý nghĩa cảm xúc, vừa phản ánh tính biểu tượng chính trị sâu sắc: cách mạng Việt Nam không chỉ là sự nghiệp của một lực lượng, mà là sự nghiệp của toàn dân tộc, trong đó thế hệ trẻ là tương lai của đất nước. Sinh nhật Bác, vì thế, không chỉ là một ngày kỷ niệm cá nhân, mà dần trở thành biểu tượng của sự hội tụ niềm tin.

Hơn 50 đại biểu miền Nam đang chiến đấu cũng đến chúc mừng Bác trong ngày 19/5/1946, và lời Bác nói với phái đoàn đã trở thành một tuyên ngôn đoàn kết Bắc - Nam, thấm đẫm tình nghĩa đồng bào: “Tôi xin cảm ơn các cô, các chú Nam Bộ. Thật ra các báo ở Thủ đô trong dịp này đã làm to ngày sinh của tôi. Hiện nay nước ta đang có nhiều khó khăn”. Câu tiếp theo, giọng Bác càng xúc động hơn: “Các cô, các chú về báo cáo với nhân dân miền Nam thân yêu rằng: Lòng già Hồ, lòng nhân dân miền Bắc lúc nào cũng ở bên cạnh đồng bào Nam Bộ” [2] . Nói rồi Bác khóc. Chúng tôi đều khóc!  Từ đó, tôi luôn luôn nghĩ đến một cuộc mít-tinh lớn nhất ở Sài Gòn đón Bác Hồ vô Nam, sau ngày kháng chiến thành công. Ngày ấy sẽ là một ngày sung sướng nhứt đời của nhân dân Nam Bộ, niềm vui chiến thắng chung của cả nước Việt Nam... [3] . Thông điệp này mang ý nghĩa chính trị sâu sắc: khẳng định sự thống nhất ý chí Bắc - Nam và củng cố niềm tin cho đồng bào miền Nam trong bối cảnh chiến tranh khốc liệt. Tình cảm ấy không chỉ mang ý nghĩa nhân văn, mà còn là sức mạnh chính trị: củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc trong bối cảnh vận mệnh đất nước đứng trước thử thách nghiêm trọng.

Một điểm cần nhấn mạnh là: sinh nhật Bác không chỉ là dịp biểu lộ tình cảm, mà còn được Người chuyển hóa thành sức mạnh hành động. Bác luôn hướng mọi lời chúc tụng về nhiệm vụ chung của đất nước. Từ sinh nhật năm 1946, thời điểm chính trị căng thẳng, đến những sinh nhật trên chiến khu Việt Bắc, Bác đều nhắc nhở cán bộ, nhân dân tập trung vào kháng chiến, kiến quốc.

Sinh nhật năm 1954 là dấu mốc đặc biệt khi chiến thắng Điện Biên Phủ (7/5/1954) “Lừng lẫy năm châu, Chấn động địa cầu” đúng gần dịp 19/5. Đây là món quà vô giá của quân và dân ta kính dâng lên Chủ tịch Hồ Chí Minh. Nhân niềm vui chiến thắng, Người viết thư gửi cán bộ, chiến sĩ ở mặt trận, nhắc nhở không chủ quan và phải sẵn sàng chiến đấu để giành thắng lợi lớn hơn nữa. Bác xúc động khi nghe kể về hoàn cảnh khó khăn của các chiến sĩ và động viên: Đất nước rồi sẽ độc lập, chắc chắn dân sẽ đủ ăn. Bác căn dặn các chiến sĩ: Phải tranh thủ học tập thật nhiều nâng cao trình độ văn hoá. Có học mới phục vụ nhân dân, phục vụ cách mạng [4] . Đồng thời, Bác và Chính phủ dự định tặng thưởng cho các chiến sĩ huy hiệu “Chiến sĩ Điện Biên Phủ”, thể hiện sự ghi nhận và động viên kịp thời. Không khí sinh nhật năm 1954 vì vậy không đơn thuần là vui mừng, mà còn là dịp Bác khích lệ tinh thần học tập, rèn luyện và nâng cao dân trí, một tư tưởng chiến lược nhất quán của Người.

2. Sinh nhật Bác và bài học về đạo đức khiêm nhường, một thái độ sống: trọng nghĩa, thương người, nặng tình đồng chí

Kể từ ngày 18/5/1946, khi báo chí ở Thủ đô Hà Nội lần đầu thông tin ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh, sinh nhật Bác dần trở thành một “mỹ tục” đặc biệt trong đời sống chính trị, văn hóa của dân tộc. Từ năm 1946 đến năm 1969, mỗi dịp tháng Năm, nhân dân cả nước và bạn bè quốc tế lại dành cho Người những tình cảm sâu nặng. Nhưng chính trong những câu chuyện tưởng như bình dị ấy, phẩm chất lớn lao của Hồ Chí Minh lại hiện lên rõ ràng hơn bao giờ hết: khiêm nhường, nhân ái, kiên định, và luôn đặt việc nước lên trên niềm vui riêng.

Ngay trong lần đầu tiên nhân dân chính thức chúc mừng sinh nhật Bác (19/5/1946), khi đồng bào Thủ đô hân hoan mang hoa, bánh, tình cảm tới Bắc Bộ phủ, Bác đã thẳng thắn bày tỏ sự ái ngại và nhắc nhở nhân dân hãy hướng sự quan tâm đến những người nghèo khó. Người nói: “... Chỉ vì nhà báo nào biết đến ngày sinh của tôi mà đem ra làm bận rộn đến đồng bào. Từ trước tới nay tôi đã là người của đồng bào, thì từ nay về sau tôi vẫn thuộc về đồng bào. Tôi quyết giữ lòng trung thành với Tổ quốc… Hôm nay đồng bào cho tôi nhiều hoa bánh. Những thứ đó đáng giá cả. Nhưng xin đồng bào nghĩ đến các đồng bào nghèo khó, hơn là hao phí cho tôi” [5] . Trong lời nói ấy, ta thấy rõ phẩm chất nổi bật của Hồ Chí Minh: không xem mình là trung tâm để nhận sự tôn vinh, mà xem bản thân chỉ là người đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân. Tư tưởng “thuộc về đồng bào” không phải một khẩu hiệu chính trị, mà là một sự tự giác đạo đức. Ở Bác, khiêm nhường không phải là thái độ ứng xử bề ngoài, mà là cốt cách của một nhà cách mạng coi quyền lực chỉ là phương tiện phụng sự.

Trong kháng chiến chống Pháp, những năm tháng ở chiến khu Việt Bắc vô cùng gian nan. Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, phong cách sống của Bác càng thể hiện rõ: bình thản, ấm áp và chan chứa tình đồng chí. Sinh nhật năm 1948 là một kỷ niệm đặc biệt. Sinh nhật năm 1948 là kỷ niệm không bao giờ quên. Trước đó vài ngày, đồng chí Lộc (Nguyễn Văn Ty), người phục vụ nấu ăn cho Bác và cũng là người đồng chí thân thiết vừa qua đời do sốt rét ác tính. Vì vậy, sinh nhật Bác diễn ra lặng lẽ. Khi anh em phục vụ mang bó hoa rừng đến chúc mừng, Bác xúc động rơm rớm nước mắt: “Bác cảm ơn các chú. Bác đề nghị dành bó hoa này cùng đến viếng mộ đồng chí Lộc” [6] . Bác biến ngày sinh nhật của mình thành dịp để tưởng nhớ người đồng chí đã tận tụy hy sinh. Trong những câu chuyện ấy, có thể thấy sinh nhật Bác không phải là ngày để Người nhận, mà là ngày để Người cho: cho bài học về tình người, cho tấm gương về sự thủy chung, cho thông điệp về đạo lý “uống nước nhớ nguồn” ngay trong đời sống cách mạng.

Sinh nhật năm 1949, khi các đồng chí định tổ chức bữa ăn “tươi”, Bác lại thân mật bảo: “Bác cảm ơn các chú, thôi để về Thủ đô tha hồ mà chúc” [7] . Một câu nói ngắn gọn mà chứa đựng cả phong thái của một con người suốt đời đặt việc nước lên trên việc nhà, đặt hạnh phúc của dân tộc lên trên niềm vui riêng. Không phải Bác không cảm động trước tấm lòng anh em, mà chính vì quá cảm động nên Bác càng không nỡ để đồng chí, đồng bào phải tốn kém trong những ngày gian khó. Sau đó, Bác phân công công việc cụ thể, người sang bên vô tuyến điện lấy tin tức, người làm nốt công việc cơ quan, người đi làm thêm dây câu cá để cải thiện”. Câu nói giản dị ấy vừa thể hiện tinh thần tiết kiệm, vừa là sự nhắc nhở về mục tiêu lớn: giành thắng lợi để trở về Thủ đô trong ngày độc lập trọn vẹn. Hơn thế, chi tiết này phản ánh rõ cách Bác biến “dịp riêng” thành “thời gian làm việc”, đồng thời nhấn mạnh rằng thắng lợi của cách mạng mới là mục tiêu lớn nhất.

3. Sinh nhật Bác và Di chúc lịch sử: tầm nhìn chiến lược và ý thức trách nhiệm trước tương lai dân tộc

Nếu sinh nhật năm 1954 là “mùa vui lớn” của chiến thắng, thì sinh nhật năm 1965 lại mở ra một dấu mốc đặc biệt khác: Bác bắt đầu viết Di chúc. Trong hoàn cảnh cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước đang ở giai đoạn khốc liệt, Bác vẫn ung dung, tự tại chuẩn bị cho tương lai của dân tộc bằng bản “Tuyệt đối bí mật”. Người không gọi đó là di chúc mà chỉ gọi là “Tài liệu”, là “Thư”, là “Mấy lời… tóm tắt vài việc”, thể hiện sự khiêm tốn đến cao cả.

Ngày nay, chúng ta đều đã biết Bác đã bắt đầu viết Di chúc từ tháng 5/1965 do chính Bác đánh máy dài 3 trang, có tiêu đề “Nhân dịp mừng 75 tuổi” (Tuyệt đối bí mật) ở cuối đề ngày 15/5/1965. Đây là bản Di chúc hoàn chỉnh, có chữ ký của Bác và bên cạnh có chữ ký của đồng chí Lê Duẩn, Bí thư thứ nhất Ban Chấp hành Trung ương Đảng [8] . Theo đồng chí Vũ Kỳ, thư ký riêng của Bác: “Trong khoảng thời gian 4 năm, từ 10/5/1965 đến 19/5/1969, Bác đã để cả thảy 28 buổi, phần lớn mỗi buổi hai giờ rưỡi để viết Di chúc” [9] . Từ ngày 10/5 đến ngày 19/5 qua nhiều năm, Bác dành thời gian viết, sửa chữa, bổ sung từng câu chữ. Sinh nhật, với Người, không phải là ngày nhận quà, mà là ngày dâng tặng lại cho dân tộc món quà lớn nhất: một bản tổng kết tư tưởng, đạo đức và tầm nhìn chiến lược.

Sinh nhật cuối cùng của Bác năm 1969 cũng diễn ra giản dị như bao ngày làm việc khác. Người vẫn dậy sớm, tập thể dục, chỉnh sửa Di chúc, tiếp khách, gửi thư khen thiếu nhi. Trong thư gửi các cháu thiếu niên hợp tác xã Măng Non thôn Phú Mẫn, xã Hàm Sơn, huyện Yên Phong, tỉnh Hà Bắc (nay là Bắc Ninh), Bác viết: “Các cháu tuy tuổi còn nhỏ cũng có thể làm những việc ích nước, lợi dân. Các cháu là những người chủ tương lai của nước nhà, của hợp tác xã” [10] . Đồng thời, Người gửi tặng cán bộ, đảng viên tỉnh Nghệ An lời căn dặn: “Cán bộ, đảng viên phải gương mẫu trong công tác, phải hết lòng, hết sức phục vụ nhân dân” [11] . Cũng trong ngày sinh nhật lần thứ 79, Bác gửi tặng cán bộ nhân dân tỉnh Nghệ An tấm ảnh chân dung, phía dưới viết: “Cán bộ, đảng viên phải gương mẫu trong công tác, phải hết lòng, hết sức phục vụ nhân dân” [12] . Ở tuổi 79, trong những ngày cuối đời, Bác vẫn nghĩ về thiếu nhi, nghĩ về cán bộ, nghĩ về trách nhiệm phụng sự. Đó là sự vĩ đại của một nhân cách: lấy cuộc đời mình làm tấm gương, lấy sự tận tụy làm lời nhắn gửi.

* 

Nhìn lại những dấu mốc sinh nhật của Chủ tịch Hồ Chí Minh từ năm 1946 đến năm 1969, có thể thấy một quy luật nhất quán: Bác luôn đón sinh nhật bằng sự cần mẫn làm việc, bằng sự giản dị trong đời sống, và bằng tấm lòng hướng trọn về nhân dân, về dân tộc. Người tránh mọi nghi thức hình thức, nhưng lại để lại cho dân tộc một “nghi lễ” thiêng liêng hơn: nghi lễ của lòng dân, của đạo đức cách mạng, của sự phụng sự không mệt mỏi. Trong bối cảnh đất nước bước vào thời kỳ phát triển mới,  Kỷ niệm 136 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 - 19/5/2026)  không chỉ là sự tưởng nhớ, mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm của mỗi cán bộ, đảng viên và mỗi người dân Việt Nam hôm nay: “Tiếp tục đẩy mạnh việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh”.

Một số hình ảnh sinh nhật Chủ tịch Hồ Chí Minh

Thiếu nhi Việt Bắc đến chúc mừng sinh nhật Bác Hồ (ngày 19-5-1950) (Ảnh: Tư liệu TTXVN)

Chủ tịch Hồ Chí Minh với Đoàn nghệ thuật thiếu nhi Liên khu X và đội thiếu sinh quân đến chúc mừng sinh nhật lần thứ 60 của Người , tại chiến khu việt Bắc (19-5-1950) (Ảnh: Tư liệu TTXVN)

Đại biểu học sinh Trường Trưng Vương, Hà Nội chúc mừng sinh nhật Người (19-5-1956) (Ảnh: Tư liệu TTXVN)

Các cháu thiếu nhi mừng sinh nhật Bác 70 tuổi, năm 1960, tại Phủ Chủ tịch (Ảnh: Tư liệu TTXVN)

Chủ tịch Hồ Chí Minh đón các cháu thiếu nhi tại Phủ Chủ tịch trong ngày Tết Trung thu năm 1961- ảnh: Tư liệu TTXVN

Bác Hồ nhận hoa chúc thọ của đại biểu quân đội, ngày 11-5-1969, Nguồn: https://sknc.qdnd.vn/su-kien-noi-bat-trong-thang/hai-sinh-nhat-dac-biet-cua-bac-ho-501866

Chú thích:

[1] “Mai sau cái cây này sẽ mọc ra một trăm cái tán. Các cháu về chăm cho cây lớn, cây tốt thế là các cháu yêu Bác lắm đấy!”. Dẫn theo: Vũ Thị Kim Yến, Những kỷ niệm sinh nhật sâu sắc trong cuộc đời Bác Hồ, truy cập 18-5-2026, https://baochinhphu.vn/nhung-ky-niem-sinh-nhat-sau-sac-trong-cuoc-doi-bac-ho-10223051509411427.htm?

[2] Bác Hồ sống mãi với chúng ta, Nxb Chính trị quốc gia, H.2005, tập 2, tr.316

[3] Nước non bừng sáng, Nxb. Phụ nữ, Hà Nội, Hà Nội, 1975, tr.79.

[4] Những năm tháng bên Bác Hồ kính yêu, Nxb Thanh Niên, tr.66.

[5] Theo Bác đi kháng chiến, Nxb Thanh niên, Hà Nội, 1980, tr.90-91.

[6] Vũ Thị Kim Yến, Những kỷ niệm sinh nhật sâu sắc trong cuộc đời Bác Hồ, truy cập 18-5-2026, https://baochinhphu.vn/nhung-ky-niem-sinh-nhat-sau-sac-trong-cuoc-doi-bac-ho-10223051509411427.htm?

[7] Dẫn theo: Vũ Thị Kim Yến, Những kỷ niệm sinh nhật sâu sắc trong cuộc đời Bác Hồ, truy cập 18-5-2026, Nguồn: https://baochinhphu.vn/nhung-ky-niem-sinh-nhat-sau-sac-trong-cuoc-doi-bac-ho-10223051509411427.htm?

[8] Nguyễn Tuấn Anh, Nhớ lời Bác dặn trước lúc đi xa, truy cập 18-5-2026, https://mattran.org.vn/tin-tuc/nho-loi-bac-dan-truoc-luc-di-xa-28083.html

[9] Xem: Vũ Kỳ, Bác Hồ viết di chúc: Hồi ký (Thế Kỷ thể hiện), In lần 2, Nxb Trẻ, Hà Nội, 2018.

[10] Hồ Chí Minh Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2011, tập 15, tr.569.

[11] Vũ Thị Kim Yến, Những kỷ niệm sinh nhật sâu sắc trong cuộc đời Bác Hồ, truy cập 18-5-2026, https://baochinhphu.vn/nhung-ky-niem-sinh-nhat-sau-sac-trong-cuoc-doi-bac-ho-10223051509411427.htm?

[12] Hồ Chí Minh biên niên tiểu sử, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2016, t.10, tr.300

TS. Ngô Hoàng Nam

Trang Thông tin điện tử Viện Sử học