1. Quan điểm chỉ đạo và mục tiêu chiến lược về phát triển văn hóa, con người

Quan điểm chỉ đạo của Nghị quyết 19-NQ/TW khẳng định đổi mới mô hình phát triển gắn với xây dựng và hoàn thiện hệ sinh thái phát triển là nhiệm vụ chiến lược, có ý nghĩa lịch sử. Mô hình mới chuyển đổi sang hướng tự cường, sáng tạo, nhân văn, bền vững và hội nhập, lấy con người làm chủ thể trung tâm, mục tiêu, động lực của sự phát triển; lấy việc nâng cao sức mạnh tổng hợp, tiềm lực quốc gia, chất lượng đời sống và hạnh phúc của Nhân dân làm mục tiêu xuyên suốt. Trong hệ thống các trụ cột phát triển, Đảng xác định phát triển kinh tế - xã hội gắn với bảo vệ môi trường là trung tâm; xây dựng Đảng là then chốt; phát triển văn hóa và con người là nền tảng, là nguồn lực và động lực nội sinh, sức mạnh mềm quốc gia. Mô hình phát triển mới khai thác, phát huy tối đa tiềm năng, lợi thế, truyền thống, bản sắc, niềm tin và sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, khơi dậy ý chí và khát vọng cống hiến của con người Việt Nam.

Nghị quyết xác định mục tiêu cụ thể đến năm 2035 hoàn thành cơ bản quá trình chuyển đổi sang Mô hình phát triển đất nước tự cường, sáng tạo, nhân văn, bền vững và hội nhập. Trong đó, mô hình phát triển văn hóa, con người toàn diện, hiện đại, sáng tạo, giàu bản sắc và nhân văn đóng vai trò là nền tảng tinh thần, nguồn lực và động lực nội sinh, sức mạnh mềm quốc gia. Con người Việt Nam thời kỳ mới phát triển toàn diện về trí tuệ, đạo đức, thể chất, có bản lĩnh văn hóa, năng lực số, năng lực sáng tạo, ý thức thượng tôn pháp luật, kỷ luật và trách nhiệm; có lòng nhân ái, tinh thần dân tộc và khát vọng cống hiến, ý chí tự lực, tự cường; có khả năng thích ứng và hội nhập toàn cầu, làm chủ khoa học, công nghệ, kiến tạo cuộc sống hạnh phúc và tương lai tốt đẹp. Gìn giữ, phát huy và lan tỏa mạnh mẽ văn hóa Việt Nam trong đời sống xã hội và trên môi trường số trở thành lợi thế cạnh tranh của quốc gia. Đến năm 2045, văn hóa và con người thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, sức mạnh mềm và nền tảng phát triển bền vững của quốc gia.

(Ảnh minh hoạ: Gemini)

2. Lộ trình Chiến lược và Tầm nhìn đến năm 2130 về mục tiêu văn hóa – con người gắn với vị thế quốc gia

3. Nhiệm vụ và giải pháp cốt lõi để hiện thực hóa mô hình văn hóa, con người

Để hiện thực hóa mô hình phát triển văn hóa, con người đáp ứng yêu cầu của thời đại mới, Nghị quyết 19-NQ/TW đề ra bốn nhóm nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm sau:

Thứ nhất, xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; triển khai đồng bộ hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình, chuẩn mực con người và chuẩn mực xã hội Việt Nam từ Trung ương đến cơ sở. Gắn xây dựng, hoàn thiện thể chế văn hóa với thực hành và lan tỏa, thấm sâu các hệ giá trị trong đời sống xã hội; đưa văn hóa thượng tôn pháp luật và kỷ cương xã hội trở thành giá trị cốt lõi. Giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển; phát triển mạnh công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo; đẩy mạnh xuất khẩu văn hóa; tài sản hóa các giá trị văn hóa và xây dựng thị trường tài sản trí tuệ văn hóa; xây dựng văn hóa số, bảo vệ chủ quyền văn hóa số quốc gia.

Thứ hai, xây dựng nền giáo dục mở, liên thông, công bằng và thích ứng, lấy người học làm trung tâm. Đổi mới giáo dục và đào tạo theo hướng thực học, thực nghiệp, phát triển năng lực sáng tạo, tư duy phản biện, kỹ năng số, tinh thần khởi nghiệp, đáp ứng nhu cầu của thị trường. Phát triển giáo dục đại học trở thành hạt nhân của năng lực tri thức quốc gia, phát triển đại học nghiên cứu đẳng cấp quốc tế. Đổi mới toàn diện giáo dục nghề nghiệp gắn với nhu cầu của doanh nghiệp; xây dựng xã hội học tập và cơ chế học tập suốt đời; đẩy mạnh bình dân học vụ số và tri thức hóa nông dân.

Thứ ba, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, chú trọng phát triển kỹ năng số, năng lực thực hành, năng lực sáng tạo và khả năng học tập suốt đời. Xây dựng và triển khai Chiến lược quốc gia về thu hút và trọng dụng nhân tài với các cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội, cạnh tranh so với các nước, nhất là trong các lĩnh vực khoa học cơ bản, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, lượng tử, khoa học dữ liệu và công nghệ chiến lược; thu hút trí thức, chuyên gia, nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài và nhân tài quốc tế.

Thứ tư, chuyển căn bản tư duy từ quản lý quy mô, cơ cấu dân số sang phát triển vốn dân số quốc gia, coi dân số là nguồn lực chiến lược của tăng trưởng dài hạn. Nâng cao chất lượng dân số, gắn chính sách dân số với phát triển nguồn nhân lực, an sinh xã hội và thị trường lao động. Chủ động xây dựng chiến lược và chính sách dân số thích ứng với già hóa dân số; chuyển từ tư duy ứng phó sang khai thác cơ hội phát triển từ chuyển đổi dân số; phát triển mạnh "kinh tế bạc" và hệ sinh thái, sản phẩm, dịch vụ cho người cao tuổi.

4. Định hướng nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới gắn với Nghị quyết 19-NQ/TW

Điểm cốt lõi của Nghị quyết số 19-NQ/TW là đặt những định hướng lớn về đổi mới mô hình phát triển đất nước trong mối liên hệ trực tiếp với chất lượng sống và hạnh phúc của Nhân dân. Trong đó, mô hình phát triển văn hóa và con người được xác lập với vị thế trung tâm, đóng vai trò là nền tảng tinh thần, nguồn lực và động lực nội sinh, năng lực sáng tạo và sức mạnh mềm cho sự phát triển nhanh, bền vững của quốc gia. Sự gắn kết hữu cơ giữa văn hóa và con người thể hiện ở chỗ: văn hóa là môi trường nuôi dưỡng nhân cách, đạo đức, lối sống; còn con người là chủ thể sáng tạo, lưu giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa Việt Nam trong đời sống xã hội cũng như trên môi trường số, tạo dựng lợi thế cạnh tranh chiến lược trong phát triển kinh tế, xã hội và đối ngoại.

Bởi vậy, việc đưa Nghị quyết số 19-NQ/TW vào đời sống chính là quá trình chuyển hóa các quan điểm chỉ đạo thành những chuyển biến thực chất trong từng cộng đồng, gia đình và mỗi cá nhân. Đó là quá trình đồng thời xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, củng cố hệ giá trị gia đình, và hoàn thiện con người Việt Nam thời kỳ mới phát triển toàn diện về trí tuệ, đạo đức, thể chất, bản lĩnh văn hóa, năng lực số, ý thức thượng tôn pháp luật và khát vọng cống hiến để kiến tạo tương lai tốt đẹp. Với ý nghĩa chiến lược đó, Nghị quyết mở ra không gian sâu rộng cho nghiên cứu khoa học xã hội trong việc tiếp tục chuẩn hoá nội hàm, đo lường các chiều cạnh biến đổi của văn hóa, con người, cung cấp luận cứ khoa học vững chắc nhằm hiện thực hóa mô hình phát triển phát triển văn hoá, con người toàn diện, hiện đại, sáng tạo, giàu bản sắc và nhân văn trong kỷ nguyên mới.

Nhiều vấn đề nghiên cứu mới, có ý nghĩa chiến lược đối với lĩnh vực con người và văn hóa cần được quan tâm nghiên cứu. Trước hết là nghiên cứu mô hình con người Việt Nam trong mô hình phát triển mới, tập trung vào những phẩm chất, năng lực, giá trị và chuẩn mực cần được hình thành, bồi đắp để con người vừa là chủ thể, vừa là động lực của phát triển. Cùng với đó là nghiên cứu sự biến đổi hệ giá trị, chuẩn mực xã hội và văn hóa trong bối cảnh mới, mối quan hệ giữa các hệ giá trị quốc gia, văn hóa, gia đình và con người; khả năng chuyển hóa các giá trị thành hành vi và nguồn lực phát triển trong đời sống thực tiễn. Một hướng quan trọng khác là nghiên cứu văn hóa như nguồn lực phát triển, bao gồm cơ chế chuyển hóa các giá trị văn hóa thành nguồn lực kinh tế, xã hội và sức mạnh mềm quốc gia; phát triển công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và khai thác các giá trị văn hóa trong điều kiện hội nhập quốc tế. Bên cạnh đó, quá trình chuyển đổi số và sự phát triển của trí tuệ nhân tạo đặt ra những vấn đề mới về văn hóa số, năng lực số, đạo đức số, bản sắc văn hóa trong không gian số và khả năng thích ứng của con người với những biến đổi công nghệ.

Đối với Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới, đây cũng là cơ sở để tiếp tục phát triển các nghiên cứu liên ngành về mối quan hệ giữa con người – gia đình – văn hóa – xã hội, làm rõ vai trò của gia đình trong hình thành, truyền thụ và thực hành các giá trị; sự biến đổi các giá trị gia đình trong quá trình hiện đại hóa, đô thị hóa và chuyển đổi số; cũng như những điều kiện xã hội cần thiết để các giá trị văn hóa và chuẩn mực con người thực sự được chuyển hóa thành năng lực, hành vi và động lực phát triển. Qua đó, nghiên cứu không chỉ góp phần nhận diện những biến đổi đang diễn ra mà còn cung cấp luận cứ khoa học cho việc xây dựng hệ giá trị, con người Việt Nam và môi trường văn hóa phù hợp với yêu cầu của mô hình phát triển mới, hướng tới một xã hội nhân văn, văn minh, hạnh phúc và phát triển bền vững.