Nghiên cứu phát triển con người Việt Nam trong bối cảnh mới

Kế hoạch triển khai đồng bộ các hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam đặt yêu cầu tiếp tục nghiên cứu, làm rõ và phát huy các giá trị, phẩm chất và chuẩn mực của con người Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới. Đây là hướng nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng đối với Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới (Viện), trong đó cần quan tâm đến sự biến đổi của các giá trị, chuẩn mực, lối sống và hành vi của con người dưới tác động của những biến đổi kinh tế - xã hội và văn hóa hiện nay.

Trên cơ sở nghiên cứu các giá trị và chuẩn mực của con người Việt Nam, một hướng nghiên cứu quan trọng của Viện là làm rõ quá trình hình thành, biến đổi và thực hành các giá trị trong đời sống xã hội. Cần quan tâm đến sự khác biệt giữa các nhóm xã hội, các thế hệ và các môi trường xã hội khác nhau, qua đó nhận diện những yếu tố thúc đẩy hoặc cản trở quá trình chuyển hóa các giá trị và chuẩn mực thành hành vi, lối sống và các thực hành cụ thể. Cách tiếp cận này cho phép nghiên cứu về con người không chỉ dừng ở việc xác định những giá trị, phẩm chất và chuẩn mực mà con người Việt Nam cần hướng tới mà còn đi sâu lý giải các giá trị được hình thành, tiếp nhận, biến đổi và thực hành như thế nào; những điều kiện nào giúp các giá trị được chuyển hóa thành hành vi và trở thành nguồn lực cho phát triển; đồng thời xác định vai trò của gia đình, nhà trường, cộng đồng và các thiết chế xã hội trong quá trình này.

Trên nền tảng đó, Viện có thể tiếp tục nghiên cứu những biểu hiện và yêu cầu mới đối với con người Việt Nam phát triển toàn diện, làm rõ mối quan hệ giữa hệ giá trị, chuẩn mực con người với các chiều cạnh khác nhau của phát triển con người. Các nghiên cứu về các khía cạnh khác của phát triển con người (như tri thức, sức khỏe, năng lực số, năng lực đổi mới sáng tạo, khả năng thích ứng, học tập suốt đời…) có thể được đặt trong mối liên hệ với hệ giá trị và chuẩn mực con người Việt Nam. Qua đó, nghiên cứu không chỉ góp phần nhận diện những yêu cầu mới đối với con người trong bối cảnh phát triển hiện nay mà còn làm rõ các điều kiện để các giá trị, phẩm chất và năng lực được phát huy, giúp con người thực sự trở thành chủ thể, nguồn lực và động lực của phát triển.

Gia đình - nơi hình thành, lưu giữ và trao truyền các giá trị

Nếu con người là trung tâm và chủ thể của quá trình thực hành các giá trị thì gia đình là một trong những môi trường quan trọng nhất để các giá trị được hình thành, nuôi dưỡng, lưu giữ và trao truyền giữa các thế hệ. Từ góc độ này, Kế hoạch triển khai các hệ giá trị mở ra nhiều vấn đề nghiên cứu về giáo dục gia đình và vai trò của gia đình trong xây dựng con người. Gia đình không chỉ thực hiện chức năng chăm sóc và đáp ứng các nhu cầu vật chất, tinh thần của các thành viên mà còn là nơi trẻ em học những chuẩn mực đầu tiên về cách ứng xử, trách nhiệm, tình yêu thương, sự tôn trọng, nghĩa vụ đối với gia đình và cộng đồng. Thông qua đời sống hàng ngày, các giá trị được thực hành, củng cố và truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Do đó, nghiên cứu về gia đình trong thời gian tới cần quan tâm sâu hơn đến cơ chế hình thành, lưu giữ, chuyển giao và biến đổi các giá trị trong gia đình Việt Nam; vai trò của cha mẹ, ông bà và các thành viên gia đình trong giáo dục giá trị; sự khác biệt giữa các thế hệ trong nhận thức và thực hành giá trị; cũng như những yếu tố tác động đến khả năng lưu giữ và trao truyền các giá trị trong bối cảnh xã hội thay đổi nhanh chóng.

Đặc biệt, chuyển đổi số và sự phát triển của trí tuệ nhân tạo đang tạo ra những môi trường và phương thức giáo dục mới, đồng thời làm thay đổi quan hệ giữa các thế hệ. Trẻ em và thanh thiếu niên ngày càng tiếp nhận thông tin và hình thành quan niệm về giá trị không chỉ từ gia đình, nhà trường mà còn từ mạng xã hội và không gian số. Điều này đặt ra yêu cầu nghiên cứu về vai trò và khả năng thích ứng của giáo dục gia đình trong xã hội số cũng như cách thức gia đình có thể đồng hành cùng các thành viên trong tiếp nhận, lựa chọn và thực hành các giá trị trong môi trường mới. Những nghiên cứu này có ý nghĩa không chỉ trong việc nhận diện sự biến đổi của gia đình Việt Nam mà còn góp phần làm rõ cách thức phát huy gia đình như một thiết chế văn hóa, một môi trường giáo dục và một nguồn lực quan trọng trong xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện.

Từ nghiên cứu giá trị đến nghiên cứu thực hành và đo lường

Một điểm đáng chú ý của Kế hoạch là yêu cầu tăng cường nghiên cứu khoa học, xây dựng cơ sở dữ liệu và các công cụ theo dõi, đánh giá quá trình triển khai các hệ giá trị. Điều này đặt ra yêu cầu chuyển mạnh từ nghiên cứu mang tính nhận diện và mô tả sang nghiên cứu đo lường, đánh giá và cung cấp bằng chứng phục vụ chính sách. Đối với Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới, đây là hướng nghiên cứu có nhiều tiềm năng. Với thế mạnh nghiên cứu về phát triển con người, gia đình và giới, Viện có thể tiếp tục nghiên cứu xây dựng các chỉ báo và bộ chỉ số phản ánh sự phát triển con người, sự biến đổi của gia đình, mức độ thực hành các giá trị và những khác biệt giữa các nhóm xã hội. Cùng với đó là các nghiên cứu định lượng và định tính nhằm đánh giá mức độ nhận thức, thực hành và lan tỏa các giá trị trong gia đình, cộng đồng và các thiết chế xã hội. Cách tiếp cận này cũng cho phép kết nối nghiên cứu về hệ giá trị với những vấn đề phát triển đang đặt ra trong thực tiễn như bất bình đẳng, hòa nhập xã hội, bình đẳng giới, già hóa dân số, chuyển đổi số, phát triển nguồn nhân lực và chất lượng cuộc sống. Qua đó, nghiên cứu không chỉ trả lời câu hỏi các giá trị đang thay đổi như thế nào mà còn góp phần lý giải giá trị được hình thành và thực hành như thế nào, những nhóm nào đang được hưởng lợi hoặc gặp khó khăn trong quá trình tiếp cận và thực hành các giá trị, và chính sách có thể làm gì để hỗ trợ quá trình này.

Tăng cường nghiên cứu liên ngành và tư vấn chính sách

Những yêu cầu đặt ra từ Kế hoạch triển khai đồng bộ các hệ giá trị cho thấy nghiên cứu về con người, gia đình và giới ngày càng cần được tiếp cận theo hướng liên ngành, kết hợp giữa nghiên cứu lý luận, nghiên cứu thực tiễn, nghiên cứu định lượng và định tính, đồng thời tăng cường ứng dụng dữ liệu và công nghệ trong nghiên cứu. Đây cũng là cơ sở để Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới tiếp tục phát huy thế mạnh nghiên cứu, tăng cường gắn kết giữa nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng và tư vấn chính sách. Các kết quả nghiên cứu về con người, gia đình và giới sẽ góp phần làm rõ quá trình hình thành và biến đổi các giá trị trong đời sống xã hội, nhận diện những vấn đề mới nảy sinh và cung cấp bằng chứng khoa học cho việc hoàn thiện chính sách.

Trong bối cảnh đó, Quyết định số 1189/QĐ-TTg không chỉ là cơ sở để triển khai các nhiệm vụ về văn hóa và hệ giá trị mà còn mở ra một hướng tiếp cận mới đối với nghiên cứu phát triển con người. Đó là nghiên cứu con người trong mối quan hệ với gia đình, văn hóa, giới và các biến đổi xã hội; nghiên cứu các giá trị không chỉ như những chuẩn mực cần được xác lập mà như những giá trị được hình thành, trao truyền và thực hành trong đời sống; đồng thời nghiên cứu cách thức chuyển hóa các giá trị thành nguồn lực cho phát triển con người và xã hội. Đây là cơ sở quan trọng để Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới tiếp tục phát triển các chương trình nghiên cứu có tính liên ngành, thực tiễn và định hướng chính sách, góp phần cung cấp luận cứ khoa học cho quá trình xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, gia đình Việt Nam tiến bộ, hạnh phúc và phát huy sức mạnh nội sinh của văn hóa trong kỷ nguyên phát triển mới.