Mục đích của Tọa đàm quốc tế nhằm tăng cường trao đổi học thuật và thúc đẩy hợp tác nghiên cứu giữa các nhà khoa học Việt Nam và Nhật Bản.

Mở đầu buổi Tọa đàm, TS. Nguyễn Đình Tuấn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới đã phát biểu chào mừng và giới thiệu về cơ cấu, chức năng, nhiệm vụ và các hướng nghiên cứu chính của Viện. Viện trưởng gửi lời cảm ơn đoàn đã phối hợp tổ chức Tọa đàm và chúc đoàn có chuyến khảo sát thành công tại Việt Nam. GS. Okada, đại diện đoàn Nhật Bản trân trọng cảm ơn sự tiếp đón chu đáo của Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới. Giáo sư đã giới thiệu về các thành viên đoàn và mục đích chuyến công tác Việt Nam lần này.

TS. Nguyễn Đình Tuấn, Viện trưởng tặng sách cho đoàn nghiên cứu Nhật Bản

Quang cảnh Tọa đàm

Phiên chính của Tọa đàm diễn ra dưới sự chủ trì của TS. Trần Thị Hồng, Phó Viện trưởng và GS. Okada, trưởng nhóm nghiên cứu với 3 báo cáo tham luận. GS. Okada trình bày tham luận với chủ đề “Kiến thức cộng đồng và chiến lược sinh tồn địa phương trong bối cảnh thay đổi thị trường toàn cầu trong lịch sử: trường hợp cây quế ở Việt Nam và Nhật Bản”. Bài trình bày tập trung phân tích mối quan hệ giữa tri thức cộng đồng địa phương, sản xuất cây dược liệu và sự biến đổi của thị trường toàn cầu thông qua nghiên cứu trường hợp về quế tại Việt Nam và Nhật Bản.

GS. Okada trình bày tham luận

Sau phần trình bày của GS. Okada , PGS. Yanagisawa Masayuki trình bày tham luận “Nguồn tài nguyên thực vật gắn với các thiết chế xã hội địa phương: Quản lý và sử dụng cây quế ở Việt Nam và Nhật Bản” .

PGS. Yanagisawa Masayuki trình bày tham luận

Tham luận tập trung phân tích mối quan hệ giữa nguồn tài nguyên thực vật, các thiết chế xã hội địa phương và việc quản lý, sử dụng cây quế tại Việt Nam và Nhật Bản dưới góc độ lịch sử và phát triển bền vững. Nghiên cứu lựa chọn cây quế làm trường hợp điển hình để so sánh cách các cộng đồng địa phương quản lý, duy trì và khai thác nguồn tài nguyên này tại Việt Nam và Nhật Bản. Tham luận nhấn mạnh rằng việc quản lý bền vững cây dược liệu không chỉ phụ thuộc vào điều kiện sinh thái hay nhu cầu thị trường mà còn chịu tác động sâu sắc của các thiết chế xã hội, tri thức bản địa và thực hành văn hóa của cộng đồng địa phương. So sánh giữa Việt Nam và Nhật Bản cho thấy cùng một loại tài nguyên nhưng có thể được duy trì thông qua những cơ chế xã hội khác nhau: ở Nhật Bản, cây quế được bảo tồn chủ yếu nhờ sự gắn kết với đời sống văn hóa cộng đồng; trong khi ở Việt Nam, động lực phát triển hiện nay gắn nhiều hơn với sinh kế, thị trường và sự mở rộng các mạng lưới sản xuất, thương mại của cộng đồng dân tộc địa phương. Đây là cơ sở quan trọng để xây dựng các mô hình quản lý và khai thác tài nguyên thực vật theo hướng bền vững, hài hòa giữa bảo tồn văn hóa, phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường.

TS. Nguyễn Thị Lê Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới trình bày tại Tọa đàm

TS. Nguyễn Thị Lê trình bày tham luận “Các thực hành đương đại về cây quế ở Việt Nam: Góc nhìn nhân học về đa dạng cách thức nhận thức một loài cây dược liệu”. Tham luận tiếp cận cây quế không chỉ như một loại cây dược liệu hay một sản phẩm kinh tế mà như một thực thể xã hội được kiến tạo và tái định nghĩa thông qua các thực hành của nhiều nhóm chủ thể khác nhau . Trên cơ sở cách tiếp cận của nhân học, nghiên cứu phân tích sự đa dạng trong các cách thức con người hiểu biết, sử dụng và gán ý nghĩa cho cây quế trong bối cảnh Việt Nam đương đại. T ham luận đã khái quát vai trò của cây quế trong phát triển kinh tế Việt Nam. Loài quế chủ yếu được trồng là Cinnamomum cassia, được xem là biểu tượng của nền “kinh tế xanh”. Các vùng trồng quế trọng điểm gồm Văn Yên (Yên Bái), Bảo Yên (Lào Cai) và Trà Bồng (Quảng Ngãi). Từ năm 2021, Việt Nam trở thành quốc gia xuất khẩu quế lớn nhất thế giới với hơn 50 dòng sản phẩm từ quế, trong khi xu hướng phát triển hiện nay tập trung vào sản xuất hữu cơ, chế biến sâu và đáp ứng các tiêu chuẩn phát triển bền vững.

Tham luận kết luận rằng , cây quế không phải là một đối tượng sinh học có ý nghĩa cố định mà luôn được định hình thông qua các thực hành xã hội và lịch sử. Các nhóm chủ thể khác nhau tạo ra những cách hiểu khác nhau về cây quế, nhưng chỉ những hệ tri thức đạt được vị thế có thẩm quyền mới có khả năng định hướng các thực hành, thể chế hóa các phương thức sử dụng và quyết định giá trị của cây quế trong từng giai đoạn phát triển. Vì vậy, lịch sử hiện đại của cây quế cũng chính là lịch sử của sự thay đổi trong các thực hành xã hội, sự cạnh tranh giữa các hệ tri thức và quá trình hình thành tri thức có thẩm quyền dưới tác động đồng thời của cộng đồng, khoa học, thị trường và Nhà nước.

Tại phần thảo luận, các nhà khoa học đã trao đổi nhiều nội dung liên quan đến cách tiếp cận nghiên cứu, phương pháp thu thập thông tin, mẫu nghiên cứu,... Các ý kiến thảo luận cũng đã chia sẻ thông tin về tri thức bản địa liên quan đến canh tác cây quế, việc trao truyền tri thức và chuỗi giá trị nông sản nhằm trao quyền kinh tế cho phụ nữ dân tộc thiểu số tại vùng cao. Bên cạnh những tác động tích cực giúp nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống phụ nữ, thực tế sản xuất vẫn gặp khó khăn do thiếu vốn, hạn chế về kỹ thuật, rào cản ngôn ngữ và sự phụ thuộc vào thương lái. Để giải quyết, các diễn giả thống nhất cần tiếp cận đa chiều: lồng ghép yếu tố giới và ứng dụng công nghệ số; liên kết chặt chẽ mô hình “4 nhà ” (Nhà nông - Nhà khoa học - Doanh nghiệp - Nhà nước) để gia tăng giá trị; áp dụng khung sinh thái xã hội (từ cá nhân, gia đình, cộng đồng đến thể chế, chính sách); đồng thời đánh giá lại vai trò của các dạng tri thức (bản địa và khoa học) trong quá trình thương mại hóa cây quế.

Các đại biểu tham dự chụp ảnh lưu niệm

Tọa đàm có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp luận cứ khoa học và thực tiễn, là nguồn thông tin đầu vào giá trị giúp Đoàn công tác Nhật Bản triển khai có hiệu quả nghiên cứu “Tri thức bản địa về cây thuốc và phát triển bền vững: góc nhìn con người, cộng đồng, thể chế từ Việt N am và Nhật Bản”, từ đó mở ra các cơ hội hợp tác quốc tế, tư vấn chính sách và chuyển giao mô hình phát triển bền vững hiệu quả.

Nguyễn Thị Lê