Ngày 21 tháng 5 vừa qua tại Hà Nội, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ngân hàng Thế giới và Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc đã công bố báo cáo “Rà soát đầu tư và chi tiêu công cho biến đổi khí hậu (CPEIR)”. Báo cáo đánh giá các chính sách và chi tiêu cho biến đổi khí hậu (BĐKH) của Việt Nam trong giai đoạn 2010 - 2013 tại năm bộ (Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Công thương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Xây dựng và Bộ Giao thông vận tải) và ba tỉnh (Bắc Ninh, Quảng Nam và An Giang). Báo cáo đã kêu gọi Việt Nam phát triển một kế hoạch hành động cụ thể để thúc đẩy những nỗ lực của mình nhằm đảm bảo một tương lai chống chọi lại với biến đổi khí hậu. Đặc biệt, báo cáo đã cho biết những hành động kịp thời nhằm tăng cường ứng phó biến đổi khí hậu của Việt Nam nên là một phần của kế hoạch phát triển kinh tế xã hội trong 5 năm kế tiếp và xa hơn nữa.

Báo cáo đã chỉ ra những tác động xấu của biến đổi khí hậu tới nền kinh tế, cũng như các mối đe dọa tới sự phát triển, tăng trưởng và xóa đói giảm nghèo của đất nước trước sự phát thải khí các bon cao ở nước ta như hiện nay. Trên thực tế, Chính phủ Việt Nam đã nhận thức rõ về những thách thức của quá trình biến đổi khí hậu và có phương án ứng phó thông qua các chính sách và chương trình nghị sự cấp quốc gia, địa phương và ngành để thúc đẩy con đường phát triển ít phát thải khí các-bon và tăng trưởng xanh.

Trong những năm qua, Mặc dù áp dụng chính sách tài khoá thắt chặt nhưng Chính phủ Việt Nam vẫn dành một khoản ngân sách đáng kể cho việc ứng phó với BĐKH. Lượng ngân sách dành cho ứng phó với BĐKH chiếm một phần đáng kể trong tổng ngân sách của năm bộ trong nghiên cứu. Điều này cho thấy Việt Nam đã có những hành động cụ thể nhằm xử lý những thách thức do BĐKH gây ra. Nguồn ngân sách chi cho ứng phó với BĐKH tập trung vào các dự án cơ sở hạ tầng quy mô lớn nhằm tăng cường năng lực chống chịu. Bên cạnh đó, ngân sách dành cho các hành động giảm phát thải cácbon cũng đang có xu hướng tăng. Trong giai đoạn 2010 - 2013, chính phủ đã phân bổ khoảng 88% chi tiêu cho ứng phó với BĐKH vào các dự án có liên quan đến thích ứng với BĐKH. Ngân sách tài trợ trực tiếp cho giảm nhẹ tác động của BĐKH từ chi thường xuyên cũng đang có xu hướng tăng. Trong giai đoạn 2010 - 2013, tỷ lệ ngân sách chi trực tiếp cho giảm nhẹ chỉ chiếm 2 % thì đến năm 2013 đã tăng lên 3,9 % (chủ yếu do tăng chi thường xuyên qua Chương trình mục tiêu quốc gia tiết kiệm năng lượng). Ngoài ra, chi thường xuyên cho ứng phó với BĐKH cũng tài trợ cho các dự án vừa thực hiện mục tiêu giảm nhẹ vừa thực hiện mục tiêu thích ứng, chiếm khoảng 10% tổng chi tiêu cho ứng phó với BĐKH. Một điều đáng lưu tâm là phần lớn chi ngân sách ứng phó với BĐKH được dành cho hoạt động đầu tư ứng phó với BĐKH, và chỉ dành một lượng nhỏ cho các hoạt động năng lực khoa học, kỹ thuật, xã hội, chính sách và quản trị trong khi những nhiệm vụ này đóng vai trò rất quan trọng, vì chúng hỗ trợ các hoạt động tăng cường năng lực để thực hiện đầu tư cho ứng phó với BĐKH.

Dựa trên kết quả nghiên cứu, báo cáo đã đưa ra các sáng kiến ngắn hạn và dài hạn để tiếp tục lồng ghép biến đổi khí hậu vào chu trình chính sách, lập kế hoạch và phân bổ ngân sách của Việt Nam, và để xác định tốt hơn những nhóm ưu tiên đầu tư và các hoạt động nhằm tăng cường ứng phó với BĐKH của đất nước. Cụ thể, các sáng kiến được đề xuất tập trung vào hành động cấp bách nhằm xác định các ưu tiên trong kế hoạch và chiến lược phát triển kinh tế-xã hội, các chu trình lập kế hoạch, ngân sách và tài chính cũng như cách để xây dựng tốt hơn chính sách, tăng cường tổ chức và phối hợp thực hiện để hỗ trợ những ứng phó với BĐKH cụ thể và vấn đề ngân sách. Báo cáo cũng đề xuất các giải pháp và khuyến nghị nhằm thúc đẩy công tác ứng phó với BĐKH của Việt Nam thông qua ngân sách nhà nước. Thông qua kết quả nghiên cứu, bao cáo cung cấp thông tin cho các cơ quan ra quyết định về mức độ sẵn sàng trong việc nhân rộng các nỗ lực này, cũng như tăng cường sự gắn kết giữa các chính sách của ngành và tỉnh. Có thể nói, báo cáo được công bố vào một thời điểm thích hợp, các khuyến nghị của nghiên cứu cung cấp thông tin hữu ích cho quá trình xây dựng và thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2016 - 2020 khi Việt Nam tăng cường những ứng phó của mình trước các rủi ro do BĐKH gây ra. Các khuyến nghị của báo cáo nhằm hỗ trợ Chính phủ Việt Nam tăng cường ứng phó với BĐKH thông qua gia tăng sự liên kết giữa các chính sách, kế hoạch và tài chính để đạt được các mục tiêu về thích ứng và giảm nhẹ tác động của BĐKH, và bằng cách huy động, phân bổ và sử dụng tốt hơn nguồn lực nhằm gia tăng quy mô và hiệu quả ứng phó với BĐKH.

Những khuyến nghị được đưa ra trong báo cáo bao gồm: Thứ nhất, chính phủ cần cải cách hoạt động lập kế hoạch và dự toán ngân sách cho ứng phó với BĐKH. Cụ thể là cần xây dựng các nhiệm vụ ứng phó với BĐKH thành nội dung trọng tâm của Kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội 5 năm sắp tới đồng thời tăng cường sử dụng và củng cố hệ thống báo cáo về BĐKH để đảm bảo từng bước cải thiện hiệu quả thực hiện chi tiêu cho ứng phó với BĐKH. Bên cạnh đó, chính phủ cũng cần rà soát lại năng lực và đẩy nhanh việc xây dựng hệ thống giám sát và đánh giá gắn với ứng phó với BĐKH và xác định các chỉ tiêu đánh giá kết quả hoạt động quan trọng mang tính chiến lược để đánh giá các tác động. Thứ hai, chính phủ cần hợp tác trong việc đổi mới chính sách, thể chế, thống nhất tổ chức bộ máy về tài chính cho BĐKH thông qua hoàn thiện công tác lập kế hoạch, dự toán ngân sách, giám sát, đánh giá và tăng cường điều phối liên bộ. Cụ thể, cần tăng cường hơn nữa vai trò của Ủy ban quốc gia về BĐKH trong điều phối chính sách và xác định ưu tiên các chính sách về thích ứng và giảm nhẹ trong việc kết nối với quy trình lập kế hoạch và ngân sách. Bên cạnh đó, cần tăng cường cung cấp thông tin cho Ủy ban BĐKH về kết quả hoàn thành các mục tiêu chính sách, quy trình lập kế hoạch, dự toán ngân sách cho BĐKH và tác động ứng phó với BĐKH trong hệ thống giám sát. Ngoài ra việc tăng cường tổ chức bộ máy về tài chính cho ứng phó với BĐKH sẽ hỗ trợ cho việc điều phối và huy động các nguồn lực tài trợ cho các hoạt động ứng phó với BĐKH từ các nhà tài trợ khác.

 (Link: http://113.171.224.215/videoplayer/CPEIR_Brochure_Vietnamese_Small.pdf?ich_u_r_i=75298e257ca3c3c7028c78466850a09f&ich_s_t_a_r_t=0&ich_e_n_d=0&ich_k_e_y=1545108912750863292441&ich_t_y_p_e=1&ich_d_i_s_k_i_d=10&ich_u_n_i_t=1)

Phan Thanh Thanh

Viện Nghiên cứu Con người