Chỉ số Nghèo đa chiều (MPI) được Văn phòng Báo cáo Phát triển Con người công bố trong các Báo cáo Phát triển Con người thường niên kể từ năm 2010. Nghèo đa chiều thể hiện tầm quan trọng của các thiếu hụt phi thu nhập. Chỉ số MPI là sản phẩm của số người nghèo đa chiều (tỷ trọng của những người nghèo đa chiều) và cường độ nghèo của họ (số lượng bình quân những thiếu thốn mà mỗi hộ nghèo đa chiều trải nghiệm). MPI ghi nhận bao nhiêu người phải trải nghiệm những thiếu thốn trùng lắp nhau và bao nhiêu sự thiếu thốn họ phải đối mặt bình quân.
Cho đến Báo cáo Phát triển Con người 2014, nó vẫn được thực hiện bởi Tổ chức nghiên cứu Nghèo đói và Phát triển Con người Oxford (OPHI). Chỉ số này vẫn được sử dụng tính toán theo công thức của OPHI. Nó là một công thức đặc biệt tính một loạt các chỉ số nghèo đa chiều cạnh do Alkire và Santos đề xuất năm 2010. Kể từ đó, có rất nhiều tranh luận xung quanh khái niệm, cách tính toán, kinh nghiệm sử dụng trong thực tiễn và các vấn đề khác liên quan đến chỉ số này. Hiện nay, các vấn đề vẫn đang được xem xét một cách kỹ lưỡng và khả năng chỉ số MPI đã chỉnh sửa sẽ được đưa vào sử dụng phản ánh những lựa chọn khác nhau. Trong số các vấn đề đó, người ta đặc biệt quan tâm đến việc sử dụng phương pháp thống nhất (thay vì cách tính toán chia làm hai lần) về việc xác định và xem xét sự bất bình đẳng trong việc bị tước đoạt đối với con người của MPI (ít nhất là một số phiên bản của MPI). Người ta cũng tin rằng việc tính toán sẽ đơn giản hơn và rõ ràng hơn khi các chỉ số chính, với biện pháp thứ hai phản ánh sự bất bình đẳng mạnh mẽ.
Trên nền tảng những tranh luận, người ta đề xuất việc sửa đổi phương pháp đo lường nghèo đa chiều để giải quyết những vấn đề thực tiễn đặt ra. Có một số thay đổi bao gồm loại bỏ việc sử dụng kết quả Điều tra Sức khỏe Thế giới (WHS) như một nguồn dữ liệu, loại bỏ việc sử dụng chỉ số khối cơ thể (BMI) như là chỉ báo về dinh dưỡng, có sự thay đổi về khoảng tuổi, chia tách chỉ báo về giáo dục và tử vong. Cùng với yêu cầu đơn giản hóa thước đo tiêu chuẩn sống, người ta đã tập trung vào ba tiêu chí chính là nước sạch, loại sàn nhà, và tài sản thay vì sáu chỉ báo trước đây. Cụ thể, sàn nhà (hộ gia đình được xem là nghèo khổ nếu sàn nhà làm từ những vật liệu thô sơ như đất, cát, bùn); nước sạch (nếu hộ gia đình không tiếp cận được với nguồn nước sạch hoặc nếu họ phải mất thời gian hơn 30 phút để đi lấy nước); tài sản (nếu hộ gia đình không sở hữu hơn một tài sản nhỏ có giá trị như TV, radio, tủ lạnh, điện thoại, xe đạp, xe máy hoặc không sở hữu xe ô tô hoặc xe tải). Ba chỉ báo này được xem là dễ áp dụng và dễ đo đạc vì nguồn lợi mà hộ gia đình được hưởng không phụ thuộc vào chất lượng dịch vụ mà liên quan chặt chẽ đến ba chỉ báo nói trên, đồng thời các chỉ báo này cũng dễ dàng để so sánh giữa các quốc gia và khu vực.
Thực tiễn cho thấy có sự hợp lý trong những thay đổi qua việc sử dụng dữ liệu Điều tra Sức khỏe và Nhân khẩu học (DHS) từ Armenia, Ethiopia, và Ấn Độ. Những thay đổi này cho thấy những cải thiện qua công thức tính hiện tại, đồng thời cũng chỉ ra việc cần xem xét những thay đổi được đề xuất một cách chi tiết hơn.
Chỉ số Nghèo đa chiều là một nỗ lực quan trọng, đáng chú ý trong việc đưa ra một thước đo nghèo khổ đa chiều ở cấp độ hộ gia đình có thể cạnh tranh với chỉ số nghèo thu nhập đang được áp dụng với mức 1,25 USD/ngày (đang còn gây tranh cãi) cả về chiều sâu và mức độ bao phủ rộng lớn. Hiện tại, Văn phòng Báo cáo Phát triển Con người tiếp tục sử dụng chỉ số Nghèo đa chiều trong các Báo cáo Phát triển Con người để đánh giá mức độ nghèo khổ của các hộ gia đình. Trong Báo cáo Phát triển Con người Toàn cầu năm 2014, Văn phòng Báo cáo Phát triển Con người đã áp dụng Chỉ số Nghèo đa chiều mới. Để thuận tiện cho việc so sánh, Báo cáo cũng công bố chỉ số MPI theo cách tính cũ và số liệu có sự thay đổi qua thời gian được tính toán theo công thức mới.
Quỳnh Anh
Tham khảo: The Multidimensional Poverty Index: Achievements, Conceptual and Empirical Issues (UNDP, 2014).