Thu hẹp khoảng cách phát thải từ việc thúc đẩy lối sống xanh: Nhìn từ chuỗi Báo cáo Khoảng cách Phát thải 2022–2025 của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc
Biến đổi khí hậu không chỉ là câu chuyện của các nhà máy điện hay chính sách ngoại giao, mà hiện diện ngay trong từng hành vi sinh hoạt sinh hoạt hằng ngày. Nhìn lại chuỗi Báo cáo Khoảng cách Phát thải 2022–2025 của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc, bài viết phân tích vai trò cốt lõi của lối sống xanh như một mắt xích giúp giảm nhu cầu sử dụng tài nguyên và tạo động lực chuyển đổi hệ thống. Mặc dù thay đổi hành vi cá nhân cần đi đôi với hạ tầng đồng bộ và trách nhiệm của các nền kinh tế lớn, việc định hình một xã hội tiêu dùng ít lãng phí hơn chính là chìa khóa thiết thực để bảo vệ những điều kiện sống căn bản của con người.
Chuỗi báo cáo Khoảng cách Phát thải
(Emissions Gap Report) là ấn phẩm thường niên hàng đầu của Chương trình Môi
trường Liên Hợp Quốc (UNEP), được phát hành lần đầu tiên vào năm 2010 với mục
đích đo lường khoảng cách phát thải và cung cấp dữ liệu cho đàm phán tại các
lần hội nghị của các bên tham gia Công ước khung của Liên Hợp Quốc về biến đổi
khí hậu (UNFCCC COP).
Các Báo cáo Khoảng cách Phát thải
của UNEP giai đoạn 2022 - 2025 không xem biến đổi khí hậu chỉ là câu chuyện của
nhà máy điện, nhà máy công nghiệp hay các cuộc đàm phán quốc tế mà còn là một
vấn đề gần gũi hơn: cách con người ăn uống, đi lại, sử dụng điện, nước, hàng
hóa và xử lý chất thải.
Trong báo cáo Khoảng cách phát thải
năm 2022, UNEP đưa ra cảnh báo rằng thế giới chưa có một lộ trình khả thi nào
để giữ mức nóng lên ở 1,5°C. Báo cáo nhấn mạnh yêu cầu chuyển đổi đồng thời các
hệ thống điện, công nghiệp, giao thông, công trình xây dựng, lương thực và tài
chính. Trong cách tiếp cận đó, hành vi tiêu dùng không đứng ngoài quá trình
chuyển đổi. Báo cáo năm 2022 của UNEP cho thấy hệ thống lương thực hiện tạo ra
khoảng một phần ba lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu và việc thay đổi phía
cầu (như lựa chọn chế độ ăn đa dạng, lành mạnh hơn, giảm lãng phí thực phẩm) là
một trong những hướng quan trọng để hạ phát thải (UNEP, 2022). Điểm đáng chú ý
là báo cáo không đặt trách nhiệm lên cá nhân một cách đơn độc. Giảm lãng phí
thực phẩm tại hộ gia đình chỉ phát huy hiệu quả lớn hơn khi đi cùng chuỗi cung
ứng ít phát thải, thực phẩm có nguồn gốc bền vững, hạ tầng bảo quản tốt và
chính sách hạn chế bao bì dư thừa. Tiết kiệm nước, điện và thực phẩm vì thế
không chỉ là thói quen “sống tiết kiệm”, mà là một phần của quản trị tài nguyên
từ sản xuất đến tiêu dùng.
Đến năm 2023, UNEP cho thấy bức
tranh bất bình đẳng trong phát thải gắn rất rõ với tiêu dùng. Báo cáo nêu rằng
“trên toàn cầu, 10% dân số có thu nhập cao nhất chiếm gần một nửa (48%) lượng
phát thải, trong đó hai phần ba nhóm này sinh sống tại các quốc gia phát triển.
50% dân số thế giới có thu nhập thấp nhất chỉ đóng 12% tổng lượng phát thải. Như vậy,
không phải mọi nhóm dân cư rộng ra mọi quốc gia đều có trách nhiệm và khả năng
giảm phát thải như nhau mà có sự khác biệt giữa các nhóm có mức tiêu dùng năng
lượng, hàng hóa, phương tiện di chuyển và các dịch vụ khác có khả năng làm gia
tăng phát thải (UNEP, 2023). Báo cáo kêu gọi tất
cả các quốc gia thực hiện chuyển đổi phát triển kinh tế toàn diện theo hướng ít
phát thải carbon, tập trung vào quá trình chuyển đổi năng lượng tái tạo, năng
lượng xanh, trong đó có gắn với lĩnh vực tiêu dùng thiết yếu như nhà ở, giao
thông. Đây là các lĩnh vực mà thay đổi hành vi có thể tạo ra lợi ích kép: giảm
chi phí sinh hoạt, cải thiện sức khỏe, giảm ô nhiễm không khí, đồng thời hỗ trợ
mục tiêu khí hậu. Tuy nhiên, người dân chỉ có thể lựa chọn phương án xanh nếu
đô thị có xe buýt thuận tiện, nếu công trình có thiết bị tiết kiệm năng lượng
với giá tiếp cận được, v.v.
Năm 2024, UNEP tiếp tục chỉ ra
nghịch lý của quá trình chuyển đổi. Phát thải khí nhà kính toàn cầu năm 2023
đạt mức kỷ lục 57,1 tỷ tấn CO₂ tương đương, tăng 1,3% so với năm 2022. Trong cơ
cấu phát thải, điện năng chiếm tỷ trọng lớn nhất, tiếp theo là giao thông, nông
nghiệp và công nghiệp. Báo cáo cho rằng việc tăng cường triển khai công nghệ
quang điện mặt trời và năng lượng gió có thể đóng góp 27% tổng tiềm năng giảm
phát thải vào năm 2030 và 38% vào năm 2035. Hành động đối với rừng có thể đóng
góp khoảng 20% tiềm năng trong cả hai năm. Các lựa chọn khả thi khác bao gồm
các biện pháp tiết kiệm năng lượng, điện khí hóa và chuyển đổi nhiên liệu trong
các lĩnh vực xây dựng, giao thông vận tải và công nghiệp. Điều này cho thấy
tiết kiệm tài nguyên là biện pháp quan trọng và có cơ sở khoa học. Một hộ gia đình
sử dụng thiết bị hiệu suất cao, điều hòa ở mức hợp lý, tắt thiết bị khi không
dùng, tận dụng ánh sáng tự nhiên, tiết kiệm nước nóng hay lựa chọn phương thức
di chuyển ít phát thải đều đang làm giảm nhu cầu năng lượng. Khi hàng triệu
quyết định nhỏ được hỗ trợ bởi điện tái tạo, công trình xanh, giao thông công
cộng hiệu quả,v.v. chúng có thể trở thành thay đổi có quy mô xã hội.
Năm 2025, UNEP ghi nhận các cam kết
khí hậu mới chỉ làm giảm nhẹ dự báo nhiệt độ toàn cầu trong thế kỷ này, thế
giới vẫn còn rất xa mục tiêu “dưới 2°C” và nỗ lực giữ ở 1,5°C. Báo cáo nhấn
mạnh rằng mọi phần nhỏ của một độ C tránh được đều có ý nghĩa: giảm thiệt hại
cho con người và hệ sinh thái, giảm chi phí thích ứng, đồng thời giảm sự phụ
thuộc vào các công nghệ loại bỏ CO₂ còn nhiều bất định (UNEP, 2025). Thông điệp
này giúp đặt lối sống xanh vào đúng vị trí. Thay đổi thói quen của người dân
không thể thay thế việc các quốc gia cắt giảm than, dầu, khí; không thể thay
thế trách nhiệm của các ngành phát thải lớn và các nền kinh tế có năng lực cao.
Nhưng lối sống xanh là mắt xích quan trọng để giảm nhu cầu sử dụng tài nguyên,
tạo thị trường cho sản phẩm và dịch vụ xanh, đồng thời biến mục tiêu giảm phát
thải thành thực hành hằng ngày.
Cho đến thời điểm hiện nay, khoảng
cách phát thải vẫn lớn, nhưng một xã hội tiêu dùng ít lãng phí hơn, sử dụng tài
nguyên hiệu quả hơn và ưu tiên những lựa chọn ít hơn sẽ góp phần thu
hẹp khoảng cách ấy. Giảm phát thải, xét đến cùng, không chỉ là đổi công nghệ;
không chỉ là hành động tầm quốc gia, quốc tế, đó còn là quá trình thay đổi cách
sống và hành động của từng cá nhân để bảo vệ những điều kiện căn bản của đời
sống con người.
Lê Thị Thu Hà
Tài liệu tham khảo
UNEP. (2022). Emissions Gap Report
2022. https://www.unep.org/resources/emissions-gap-report-2022
UNEP. (2023). Emissions Gap Report
2023. https://www.unep.org/resources/emissions-gap-report-2023
UNEP. (2024). Emissions Gap Report
2024. https://www.unep.org/resources/emissions-gap-report-2024
UNEP. (2025). Emissions Gap Report
2025. https://www.unep.org/resources/emissions-gap-report-2025