GS.TS. Lê Văn Lợi, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Viện Hàn lâm phát biểu khai mạc Hội thảo
Tham dự Hội thảo có GS.TS. Lê Văn Lợi, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Viện Hàn lâm; GS. TS. Phạm Văn Đức, Chủ tịch Hội Triết học Việt Nam, nguyên Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm; GS. TS. Võ Khánh Vinh, nguyên Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm; đại diện Quỹ Rosa Luxemburg khu vực Đông Nam Á; PGS.TS. Nguyễn Tài Đông, Viện trưởng Viện Triết học, Trưởng Ban Tổ chức Hội thảo; cùng các học giả đến từ Trung Quốc, Slovakia, Romania, Anh, Hàn Quốc và các nhà khoa học thuộc các Học viện, Viện nghiên cứu, trường Đại học trong cả nước.
Phát biểu khai mạc Hội thảo, GS.TS. Lê Văn Lợi, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhấn mạnh, Hội thảo là hoạt động khoa học có ý nghĩa được tổ chức trong khuôn khổ hợp tác giữa Viện Triết học và Quỹ Rosa Luxemburg - Văn phòng khu vực Đông Nam Á tại Hà Nội, đồng thời là dấu mốc tiếp tục khẳng định hiệu quả hợp tác học thuật quốc tế giữa hai bên trong nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn.
Dân chủ là khát vọng chung của nhân loại
Theo GS.TS. Lê Văn Lợi, Dân chủ là khát vọng chung của nhân loại và cũng là một giá trị mà Đảng, Nhà nước và nhân dân Việt Nam luôn kiên trì theo đuổi. Đối với chúng ta, dân chủ xã hội chủ nghĩa vừa là mục tiêu, vừa là động lực của công cuộc đổi mới và phát triển đất nước, là bản chất của chế độ, thể hiện ở việc bảo đảm mọi quyền lực thuộc về nhân dân. Đảng Cộng sản Việt Nam đã nhiều lần khẳng định và không ngừng hoàn thiện phương châm: dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng. Chính vì lẽ đó, việc nghiên cứu một cách khoa học, hệ thống tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh và của nhà cách mạng Rosa Luxemburg về dân chủ có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc, góp phần bổ sung thêm giá trị lý luận về dân chủ đồng thời, làm giàu thêm nền tảng tư tưởng cho sự nghiệp xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa của Việt Nam.
Phát huy tinh thần đối thoại học thuật và nghiên cứu khoa học, GS.TS. Lê Văn Lợi nhấn mạnh những giá trị tư tưởng về dân chủ của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Rosa Luxemburg cần được tiếp cận trong mối liên hệ giữa lý luận và thực tiễn, giữa những giá trị được hình thành trong lịch sử với những vấn đề đang đặt ra trong thế giới đương đại.
Phân tích tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Rosa Luxemburg về dân chủ, GS.TS. Lê Văn Lợi cho rằng, mặc dù hình thành trong những điều kiện lịch sử khác nhau, song cả hai nhà tư tưởng đều đề cao vai trò trung tâm của Nhân dân, khẳng định quyền lực chân chính phải bắt nguồn từ quần chúng và phục vụ quần chúng; đều cảnh giác trước nguy cơ tha hóa, quan liêu, xa rời nhân dân đi ngược lại tnh thần dân chủ chân chính. Việc nghiên cứu, so sánh quan điểm về dân chủ của hai nhà tư tưởng không chỉ giúp chúng ta thấy được những nét đặc sắc trong tư tưởng ở mỗi người, mà hơn hết còn giúp làm giàu thêm hiểu biết của chúng ta về dân chủ với tư cách vừa là lý luận, vừa là thực tiễn sinh động, không ngừng vận động và phát triển.
Trong bối cảnh thế giới đương đại có nhiều biến động sâu sắc, việc trở lại với những tư tưởng nền tảng về dân chủ càng có ý nghĩa hết sức thiết thực. Những giá trị bền vững trong tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh và những cảnh báo sâu sắc của Rosa Luxemburg về dân chủ đều nhắc nhở chúng ta rằng dân chủ không được dừng lại ở hình thức, mà phải đi vào thực chất, phải bảo đảm để mọi người dân đều có điều kiện tham gia, bàn bạc, giám sát và thụ hưởng thành quả của sự phát triển.
Định hướng nội dung Hội thảo, Chủ tịch Viện Hàn lâm đề nghị các nhà khoa học tập trung làm rõ ba nhóm vấn đề trọng tâm, gồm:
Thứ nhất
, ở tầm lý luận, cần tiếp tục làm rõ nội dung, giá trị và tính phổ quát, bền vững của tư tưởng dân chủ được Chủ tịch Hồ Chí Minh và Rosa Luxemburg đề xuất.
Thứ hai,
ở tầm thực tiễn quốc gia, cần chuyển hóa những giá trị tư tưởng ấy thành định hướng và giải pháp cho công cuộc xây dựng, phát huy nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, cũng như xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, được xem là 3 trụ cột của mô hình chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam; bảo đảm để nhân dân thực sự là chủ và làm chủ trên thực tế theo phương châm dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng; coi dân chủ vừa là mục tiêu, vừa là động lực của phát triển, gắn với khát vọng xây dựng đất nước giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, đóng góp thiết thực vào sự phát triển của văn minh nhân loại.
Thứ ba
, ở tầm thời đại, cần nhận diện và luận giải những vấn đề mới mà dân chủ đang phải đối mặt trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế sâu rộng và chuyển đổi số; phát huy dân chủ đi đôi với giữ vững ổn định chính trị, tăng cường đồng thuận xã hội và góp phần vào giải quyết vấn đề dân chủ đang gặp những khủng hoảng trong thế giới đương đại.
PGS.TS. Nguyễn Tài Đông, Viện trưởng Viện Triết học, Trưởng Ban Tổ chức Hội thảo trình bày báo cáo đề dẫn
Đặt Hồ Chí Minh và Rosa Luxemburg trong một không gian đối thoại khoa học
Báo cáo đề dẫn tại Hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Tài Đông, Viện trưởng Viện Triết học, Trưởng Ban Tổ chức cho rằng, việc đặt tư tưởng Hồ Chí Minh và Rosa Luxemburg về dân chủ trong cùng một khung khổ nghiên cứu là một hướng tiếp cận còn mới mẻ. Hai nhà tư tưởng trưởng thành trong những hoàn cảnh lịch sử, văn hóa và nhiệm vụ cách mạng rất khác nhau, song đều tiếp nhận và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác, coi dân chủ vừa là mục tiêu, vừa là con đường, đồng thời đề cao vai trò chủ thể và sức sáng tạo của quần chúng nhân dân. Theo PGS.TS. Nguyễn Tài Đông, nghiên cứu hai tư tưởng không có ý so hơn kém, cũng không muốn gán ghép khiên cưỡng. Chúng tôi chỉ mong để hai tư tưởng soi rọi lẫn nhau. Những điểm tương đồng cho thấy cái phổ quát trong khát vọng dân chủ của nhân loại; những điểm khác biệt lại làm nổi bật cái riêng mà mỗi hoàn cảnh lịch sử đã hun đúc nên. Khác biệt ở đây không phải là mâu thuẫn, mà là bổ sung
Từ cách tiếp cận đó, Ban Tổ chức đề xuất bốn nhóm vấn đề để các học giả tập trung trao đổi. Trước hết là phương pháp đối thoại, nhằm xác định cách tiếp cận phù hợp khi nghiên cứu hai hệ tư tưởng ra đời từ hai hoàn cảnh khác nhau. Tiếp đó là giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và con đường hiện thực hóa các quan điểm về quyền làm chủ của nhân dân thành những cơ chế, thiết chế cụ thể; Khi chính quyền địa phương hai cấp, khi cấp xã gần dân hơn và được giao nhiều thẩm quyền hơn, thì quyền làm chủ và quyền giám sát của người dân phải được tổ chức lại như thế nào cho tương xứng? Đối với di sản của Rosa Luxemburg, Hội thảo đặt vấn đề nghiên cứu và nhìn nhạn lại với tinh khoa học, vừa làm rõ những giá trị gợi mở về vai trò chủ thể của quần chúng và cảnh báo nguy cơ quan liêu hóa, vừa nhận diện những giới hạn trong tư tưởng của Bà.
GS.TS. Lê Văn Lợi cùng các đại biểu tham dự Hội thảo
Đặc biệt, nhóm vấn đề thứ tư hướng tới dân chủ trong kỷ nguyên số - lĩnh vực mà cả Hồ Chí Minh và Rosa Luxemburg chưa từng trực tiếp đối diện lại là nơi tư tưởng của hai người có thể soi sáng cho chúng ta nhiều nhất. PGS.TS. Nguyễn Tài Đông cho rằng, công nghệ có thể mở rộng chưa từng có khả năng tham gia và giám sát của người dân, nhưng đồng thời cũng đặt ra nguy cơ làm suy giảm chất lượng tham gia thông qua các "buồng vọng âm", tin giả và sự phụ thuộc vào thuật toán. Từ đó, một câu hỏi quan trọng được đặt ra: Chính phủ số, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo cần được thiết kế như thế nào để phục vụ con người, thay vì thay thế con người trong việc quyết định vận mệnh của mình?
Theo Trưởng Ban Tổ chức, Hội thảo không đặt mục tiêu đưa ra lời giải cuối cùng cho một vấn đề rộng lớn như dân chủ, mà hướng tới việc đặt ra những câu hỏi đúng, gợi mở những hướng tiếp cận mới và kết tinh thành những kiến nghị thiết thực phục vụ công tác hoạch định chính sách.
Các đại biểu tham dự Hội thảo
Tiếp tục đối thoại, làm sâu sắc những giá trị của dân chủ
Sau Phiên khai mạc, Hội thảo sẽ tiếp tục diễn ra trong hai ngày 10 và 11/8 với bốn phiên toàn thể và một diễn đàn đối thoại chuyên gia, tập trung làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt trong tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh và Rosa Luxemburg; đồng thời trao đổi về khả năng vận dụng những giá trị đó trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, quản trị xã hội, phát triển văn hóa, thúc đẩy tiến bộ xã hội, mở rộng hợp tác quốc tế và ứng phó với những yêu cầu mới của chuyển đổi số.
Hội thảo đã nhận được hơn 50 tham luận của các chuyên gia, nhà khoa học và học giả đến từ Việt Nam, Cộng hòa Liên bang Đức, Slovakia, Romania, Vương quốc Anh, Trung Quốc và Hàn Quốc. Sự tham gia của các nhà nghiên cứu đến từ nhiều quốc gia, với những truyền thống học thuật và cách tiếp cận khác nhau, tạo điều kiện để các vấn đề về dân chủ được trao đổi từ nhiều góc nhìn, qua đó mở rộng không gian đối thoại và tăng cường hiểu biết giữa các nền học thuật. Với tinh thần trách nhiệm cao, trao đổi thẳng thắn, dân chủ và xây dựng, Hội thảo được kỳ vọng sẽ đạt được những kết quả thiết thực, góp phần làm sâu sắc hơn nhận thức về giá trị của dân chủ trong lịch sử tư tưởng nhân loại và mở rộng mạng lưới hợp tác nghiên cứu giữa các cơ sở nghiên cứu của Việt Nam với các đối tác quốc tế.
Đó cũng chính là tinh thần dân chủ mà Hồ Chí Minh và Rosa Luxemburg đều hết mực trân trọng; tinh thần dân chủ, tôn trọng sự thật cũng chính là tinh thần khoa học chân chính mà các học giả cùng vun đắp tại diễn đàn hôm nay.
Quang cảnh phiên khai mạc Hội thảo
Việc tổ chức Hội thảo cũng tiếp tục khẳng định năng lực tổ chức các sự kiện học thuật quốc tế của Viện Triết học nói riêng và Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nói chung, đồng thời phát huy hiệu quả hợp tác giữa Viện Triết học và Quỹ Rosa Luxemburg trong suốt một thập niên qua. Đây sẽ là nền tảng để hai bên tiếp tục triển khai các chương trình nghiên cứu chung, trao đổi học giả, công bố khoa học và các hoạt động đối thoại học thuật trong thời gian tới, góp phần thúc đẩy sự phát triển của khoa học xã hội và nhân văn, tăng cường giao lưu học thuật quốc tế, hướng tới những giá trị tiến bộ vì hòa bình, hợp tác và phát triển bền vững.
GS.TS. Lê Văn Lợi, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Viện Hàn lâm cùng các đại biểu chụp ảnh lưu niệm tại Hội thảo
Nguyễn Minh Hồng