Theo Luật Tư pháp người chưa thành niên, người chưa thành niên là người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi (Khoản 1, Điều 3). Theo số liệu tổng hợp đăng tải trên Báo Đại biểu Nhân dân, trung bình mỗi năm có khoảng 13.000 trẻ vị thành niên vi phạm pháp luật; trong đó, nhóm từ 16 đến dưới 18 tuổi chiếm tỉ lệ cao nhất (70,3%), còn nhóm từ 14 đến dưới 16 tuổi chiếm 24,5%[1]. Những con số này cho thấy tình trạng vi phạm pháp luật tập trung chủ yếu ở nhóm người chưa thành niên, đặc biệt là nhóm từ 16 đến dưới 18 tuổi, qua đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải xây dựng một cơ chế tư pháp riêng, phù hợp với đặc thù phát triển của nhóm đối tượng này.

Luật Tư pháp người chưa thành niên là đạo luật chuyên biệt đầu tiên thiết lập một khuôn khổ pháp lý tương đối toàn diện để giải quyết các vụ việc liên quan đến người chưa thành niên trong hoạt động tư pháp. Luật gồm 10 chương, 179 điều.

Trước đây, các quy định pháp luật liên quan đến người dưới 18 tuổi chủ yếu nằm rải rác trong các đạo luật chung. Chẳng hạn, Bộ luật Hình sự năm 2015 dành riêng một chương để quy định về người dưới 18 tuổi phạm tội. Mặt khác, các quy định liên quan đến nhóm người chưa thành niên còn bộc lộ nhiều hạn chế, như thủ tục tố tụng chưa thực sự thân thiện; các biện pháp giám sát, giáo dục và hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng còn khó triển khai trên thực tế... Việc ban hành Luật Tư pháp người chưa thành niên với tư cách là một đạo luật độc lập đã khắc phục những bất cập kéo dài, đồng thời phản ánh sự thay đổi trong tư duy chính sách, từ chỗ “lồng ghép” sang xây dựng một hệ thống tư pháp riêng, phù hợp hơn với đặc điểm tâm sinh lý của người chưa thành niên, qua đó tăng cường bảo vệ quyền con người một cách thực chất. Những quy định mới của Luật cho thấy nhiều chuyển biến trong cách tiếp cận đối với người chưa thành niên.

Trọng tâm vào giáo dục, hỗ trợ, tái hòa nhập hơn là xử lý vi phạm

Giáo dục được xác định là biện pháp trụ cột xuyên suốt, nhằm giúp người chưa thành niên hình thành ý thức tôn trọng pháp luật và các chuẩn mực đạo đức, lối sống, qua đó hạn chế nguy cơ tái phạm. Người chưa thành niên không còn bị nhìn nhận như đối tượng xử lý vi phạm, mà được coi là những chủ thể cần được bảo vệ, đồng hành và tạo điều kiện phát triển.

So với các quy định trước đây, Luật Tư pháp người chưa thành niên có sự phân hóa rõ hơn theo độ tuổi, được thể hiện qua việc phân biệt nhóm từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi và nhóm từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi trong việc áp dụng các biện pháp xử lý chuyển hướng hoặc hình phạt. Cách phân chia này giúp việc xử lý được thực hiện linh hoạt, phù hợp với mức độ phát triển tâm sinh lý của từng nhóm tuổi, đồng thời góp phần nâng cao tính khả thi của các biện pháp giám sát và giáo dục. Vai trò của gia đình, nhà trường và cộng đồng cũng được đề cao trong quá trình đồng hành cùng người chưa thành niên. Đây là định hướng phù hợp với các chuẩn mực quốc tế và xu hướng tư pháp mang tính nhân văn trong xử lý các vụ việc liên quan đến người chưa thành niên đang được nhiều quốc gia áp dụng.

Đặc biệt, Luật chủ trương hạn chế tối đa việc áp dụng các biện pháp tước tự do, coi đây là lựa chọn cuối cùng trong xử lý vi phạm, đồng thời mở rộng các biện pháp chuyển chướng. Theo đó, hình phạt tù chỉ được áp dụng khi các biện pháp khác không còn tác dụng răn đe, phòng ngừa (Khoản 4, Điều 12) hoặc đối với một số tội đặc biệt nghiêm trọng như: giết người, hiếp dâm, cưỡng dâm người từ đủ 13 đến dưới 16 tuổi, sản xuất trái phép chất ma túy. Bên cạnh đó, Luật còn mở rộng các biện pháp xử lý chuyển hướng phù hợp với đặc thù của người chưa thành niên như: khiển trách; xin lỗi người bị hại; giáo dục tại xã/phường; quản thúc tại gia đình; hạn chế khung giờ đi lại; cấm tiếp xúc với người có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới; tham gia chương trình học tập, dạy nghề; tham gia điều trị hoặc tư vấn tâm lý; thực hiện công việc phục vụ cộng đồng hoặc giáo dục tại trường giáo dưỡng (Điều 36). Những quy định này thể hiện rõ sự chuyển dịch từ cách tiếp cận thiên về trừng phạt sang định hướng phòng ngừa và phục hồi, đặt trọng tâm vào khả năng tái hòa nhập và lợi ích lâu dài của người chưa thành niên.

Quyền, lợi ích và sự phát triển toàn diện của người chưa thành niên được đảm bảo

Trên thực tế, dù tham gia tố tụng với tư cách là người bị buộc tội, người bị hại hay người làm chứng thì người chưa thành niên vẫn phải đối diện với nhiều rủi ro, từ tổn thương tâm lý, sự kỳ thị xã hội đến nguy cơ bị xâm hại quyền và lợi ích hợp pháp, ngay cả khi đã có người giám hộ hoặc người bào chữa. Luật Tư pháp người chưa thành niên đã khẳng định rõ nguyên tắc bảo đảm lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên trong toàn bộ quá trình tố tụng. Nguyên tắc này không chỉ dừng lại ở tuyên bố chung mà được cụ thể hóa thông qua các quy định về thủ tục tố tụng, biện pháp xử lý và trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng. Theo đó, mọi quyết định đều phải đặt quyền, lợi ích và sự phát triển toàn diện của người chưa thành niên lên hàng đầu. Đây là bước chuyển quan trọng từ tư duy “xử lý” sang cách tiếp cận lấy người chưa thành niên làm trung tâm.

 Mô hình phòng xử án thân thiện với người chưa thành niên (ảnh minh họa - AI tạo)

Luật chú trọng bảo đảm quyền tham gia tố tụng và tiếp cận công lý của người chưa thành niên. Các quyền cơ bản như: được cung cấp thông tin đầy đủ, kịp thời; được trình bày ý kiến; được trợ giúp pháp lý và phiên dịch đều được ghi nhận cụ thể. Đồng thời, Luật hướng đến xây dựng các thủ tục tư pháp thân thiện hơn như: bố trí phòng xử án phù hợp; cho phép người chưa thành niên được ngồi cạnh người bào chữa hoặc người đại diện; không bị còng tay tại phiên tòa; Thẩm phán, Chủ tọa phiên tòa, đại diện Viện Kiểm sát mặc trang phục hành chính phù hợp, thay vì mặc trang phục ngành... Những chi tiết tưởng như nhỏ này lại có ý nghĩa rất lớn trong việc giảm áp lực tâm lý, tạo môi trường tố tụng an toàn và tăng cường khả năng tiếp cận công lý của người chưa thành niên trên thực tế.

Từ góc độ quyền con người, Luật Tư pháp người chưa thành niên góp phần làm rõ trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo đảm các quyền cơ bản như quyền được đối xử bình đẳng, quyền riêng tư, quyền được bảo vệ khỏi mọi hình thức bạo lực và xâm hại, quyền được phát triển và hòa nhập xã hội. Cách tiếp cận này ngày càng tiệm cận các chuẩn mực quốc tế, đặc biệt là Công ước của Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em.

Có thể khẳng định, Luật Tư pháp người chưa thành niên đánh dấu một bước tiến quan trọng trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam. Với cách tiếp cận lấy người chưa thành niên làm trung tâm, Luật không chỉ góp phần hoàn thiện khuôn khổ tư pháp mà còn hướng tới một xã hội nhân văn, công bằng và phát triển bền vững - nơi quyền con người, nhất là quyền của người chưa thành niên, được tôn trọng và bảo đảm một cách thực chất./.

Phạm Thị Huyền