Theo báo cáo, đất nước Serbia đã bị thâm hụt khoảng 1 triệu dân trong hơn hai thập niên qua và đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh. Điều này tạo ra áp lực với hệ thống hưu trí, y tế, an sinh xã hội và chăm sóc cho người cao tuổi. Báo cáo cũng chỉ ra rằng, già hóa dân số không chỉ là vấn đề dân số, mà là một thách thức trong phát triển toàn diện, đòi hỏi sự thích ứng đồng bộ về thể chế, dịch vụ xã hội, thị trường lao động, hạ tầng và chính sách công.

Báo cáo cũng chỉ ra rằng người cao tuổi đang là nhóm cần được quan tâm hơn trong các chính sách về bảo đảm thu nhập và chăm sóc xã hội , nhất là khi còn một bộ phận người cao tuổi chưa có lương hưu, trong đó nhóm phụ nữ cao tuổi. Đồng thời, nhu cầu chăm sóc sức khỏe dài hạn ngày càng gia tăng trong khi mức độ bao phủ dịch vụ y tế còn hạn chế. Đây là cơ sở để báo cáo đưa ra khuyến nghị cần tiếp tục hoàn thiện chính sách hưu trí, mở rộng bảo trợ xã hội, phát triển các mô hình chăm sóc cộng đồng, chăm sóc tại nhà phù hợp với bối cảnh già hóa dân số của đất nước.

Báo cáo cũng đưa ra dự báo, đến năm 2041, người từ 65 tuổi trở lên có thể chiếm khoảng 24,1% dân số của Serbia. Xu hướng này cho thấy già hóa dân số sẽ tiếp tục là một vấn đề lớn trong hoạch định chính sách phát triển quốc gia. Vì vậy, báo cáo nhấn mạnh cần phải xây dựng một hệ thống phát triển linh hoạt hơn, trong đó các chính sách y tế, an sinh, nhà ở, giao thông, chăm sóc xã hội và quy hoạch đô thị đều cần tính đến nhu cầu của người cao tuổi.

Báo cáo sử dụng cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm, trong đó đề xuất cần nhìn nhận người cao tuổi là một bộ phận quan trọng của nguồn lực quốc gia, thay vì nhìn nhận họ là nhóm phụ thuộc. Do đó, mục tiêu không chỉ là hỗ trợ người cao tuổi, mà còn tạo điều kiện để họ sống khỏe mạnh, an toàn, có phẩm giá và tiếp tục tham gia vào đời sống xã hội trong khả năng của mình. Cách tiếp cận tập trung chuyển từ tư duy ứng phó thụ động sang thích ứng chủ động với biến đổi cơ cấu dân số. Trong bối cảnh dân số suy giảm và già hóa, mỗi cá nhân trở thành một nguồn lực có giá trị. Vì vậy, trọng tâm của chính sách không chỉ dừng ở mục tiêu gia tăng quy mô dân số, mà cần chuyển mạnh sang nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, sức khỏe, giáo dục, kỹ năng, mức độ hòa nhập xã hội và khả năng thích ứng của toàn dân. Đồng thời, vấn đề già hóa cần được lồng ghép vào toàn bộ hệ thống chính sách phát triển, từ y tế, an sinh xã hội, giáo dục, lao động, nhà ở, giao thông đến quy hoạch đô thị và phát triển vùng, thay vì chỉ giới hạn trong phạm vi các chính sách bảo trợ xã hội dành riêng cho người cao tuổi.

Báo cáo Phát triển Con người của Serbia năm 2022 là nguồn tài liệu tham khảo có ý nghĩa đối với các quốc gia đang đối mặt với quá trình già hóa dân số, trong đó có Việt Nam. Không chỉ phản ánh những thách thức đặt ra từ xu hướng già hóa, báo cáo còn gợi mở về mặt chính sách cho Việt Nam . T hứ nhất, Việt Nam cần nhìn nhận già hóa dân số như một vấn đề phát triển quốc gia tổng thể, gắn với yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và củng cố tính bao trùm của hệ thống an sinh xã hội . T hứ hai , cần từng bước hoàn thiện chính sách bảo đảm thu nhập cho người cao tuổi, nhất là đối với các nhóm dễ bị tổn thương như người không có lương hưu, phụ nữ cao tuổi, người nghèo và người sống ở khu vực khó khăn . T hứ ba, phát triển mạnh hơn hệ thống chăm sóc dài hạn, chăm sóc tại nhà, chăm sóc cộng đồng và các dịch vụ hỗ trợ sống độc lập cho người cao tuổi, nhằm giảm bớt gánh nặng chăm sóc đang chủ yếu đặt lên gia đình . T hứ tư, trong lĩnh vực y tế, cần chuyển mạnh sang chăm sóc dự phòng, quản lý bệnh mạn tính, phục hồi chức năng, chăm sóc liên tục và ứng dụng công nghệ trong cung cấp dịch vụ y tế, phù hợp với nhu cầu ngày càng gia tăng của xã hội già hóa . Th ứ năm , xây dựng môi trường sống thân thiện với người cao tuổi, mở rộng cơ hội học tập suốt đời, tham gia lao động phù hợp và tham gia xã hội của người cao tuổi.

Thông qua báo cáo của Serbia, việc thực hiện chính sách ứng phó với quá trình già hóa dân số nhanh không chỉ nằm ở các giải pháp kỹ thuật riêng lẻ, mà ở sự chuyển đổi tư duy chính sách: từ chỗ xem già hóa dân số là sức ép cần xử lý chuyển sang thích ứng một cách chủ động, nhân văn, bao trùm và bền vững trong chiến lược phát triển con người của quốc gia.

Báo cáo cũng là tài liệu quan trọng đối với lĩnh vực nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới. Với cách tiếp cận của Báo cáo, người cao tuổi cần được nhìn nhận như một chủ thể của phát triển, có nhu cầu được bảo đảm an sinh, chăm sóc sức khỏe, tham gia xã hội và phát huy vai trò trong cộng đồng. Đồng thời, vấn đề già hóa dân số cần được phân tích, đánh giá trong toàn bộ hệ thống chính sách phát triển, từ y tế, lao động, an sinh xã hội đến quy hoạch đô thị và xây dựng môi trường sống thân thiện với người cao tuổi. Đây cũng là những hướng nghiên cứu trọng tâm của Viện đã, đang và sẽ tiếp tục triển khai nhằm góp phần cung cấp luận cứ khoa học cho việc hoạch định chính sách phát triển con người, bảo đảm an sinh xã hội , củng cố vai trò của gia đình trọng chăm sóc người cao tuổi và thúc đẩy thích ứng với quá trình già hóa dân số ở Việt Nam trong bối cảnh mới .

Nguyễn Thị Nga