GS.TS. Lê Văn Lợi, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Viện Hàn lâm phát biểu khai mạc Hội thảo

GS.TS. Lê Văn Lợi, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Viện Hàn lâm dự và phát biểu khai mạc Hội thảo. Tham dự Hội thảo có các đồng chí đại diện các cơ quan tham mưu, giúp việc Chủ tịch Viện Hàn lâm; đại diện lãnh đạo các đơn vị trực thuộc; các nhà khoa học, chuyên gia, nhà nghiên cứu, nhà quản lý văn hóa, di sản đến từ các viện nghiên cứu, trường đại học, bảo tàng, cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa tại Trung ương và địa phương; toàn thể lãnh đạo, viên chức Viện Khảo cổ học, cùng sự có mặt của đông đảo cán bộ làm công tác khảo cổ học trên cả nước. Hội thảo thu hút sự quan tâm, chú ý theo dõi, đưa tin của nhiều cơ quan thông tấn báo chí trên địa bàn Thủ đô Hà Nội.

Phát biểu khai mạc, GS.TS. Lê Văn Lợi đã nhấn mạnh vai trò đặc biệt của khảo cổ học trong việc nhận diện và giải mã những giai đoạn lịch sử mà sử liệu thành văn chưa phản ánh đầy đủ. Thông qua các lớp văn hóa, di tích, di vật, công trình kiến trúc, mộ táng và dấu tích tàu thuyền, khảo cổ học cung cấp những bằng chứng vật chất trực tiếp về đời sống kinh tế, xã hội, tín ngưỡng, văn hóa và quan hệ giao lưu của các cộng đồng cư dân trong quá khứ.

Sau 61 lần tổ chức, Hội thảo Những phát hiện mới về Khảo cổ học đã trở thành điểm hẹn học thuật có ý nghĩa quan trọng, đóng góp vào quá trình nghiên cứu lịch sử lâu dài của dân tộc, từ thời tiền sử, sơ sử đến các thời kỳ lịch sử. Những thành tựu của ngành đã góp phần nhận diện các cộng đồng cư dân cổ, làm rõ quá trình hình thành nhà nước sơ khai, đồng thời cung cấp nguồn sử liệu có giá trị phục vụ bảo vệ chủ quyền, bảo tồn di sản và quảng bá tri thức lịch sử, văn hóa Việt Nam.

Theo Chủ tịch Viện Hàn lâm, giá trị của một phát hiện khảo cổ học không chỉ nằm ở bản thân di tích, di vật được tìm thấy, mà còn ở khả năng nghiên cứu, giải thích, bảo tồn và chuyển hóa phát hiện đó thành tri thức của xã hội. Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với khảo cổ học Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, khi đất nước phát triển nhanh chóng và công tác nghiên cứu, bảo vệ, phát huy giá trị di sản ngày càng đòi hỏi chất lượng khoa học cao hơn.

Nhiều phát hiện mới bổ sung tư liệu về lịch sử, văn hóa Việt Nam

Báo cáo tổng hợp hoạt động khảo cổ học Việt Nam năm 2026 tại lễ khai mạc cho thấy hoạt động điều tra, khảo sát, khai quật và nghiên cứu tiếp tục được triển khai rộng khắp, bao quát nhiều thời kỳ lịch sử và loại hình di sản. Danh mục gửi tới Hội thảo lần thứ 61 gồm 396 bài viết, thể hiện sự tham gia của đông đảo các viện nghiên cứu, trường đại học, bảo tàng, cơ quan quản lý di sản, các nhà khoa học và cộng tác viên trong nước, cùng các nhóm hợp tác quốc tế.

Ở lĩnh vực khảo cổ học tiền sử, các hoạt động tại Ngòi Nhù (Lào Cai), mái đá Bó Khe (Lạng Sơn), mái đá Đồng Vành (Thanh Hóa), cùng nhiều địa điểm tại Quảng Ninh, Hải Phòng, Ninh Bình, Nghệ An, Gia Lai, Đắk Lắk và các địa phương phía Nam tiếp tục bổ sung tư liệu về lịch sử cư trú, kỹ thuật chế tác công cụ và khả năng thích ứng của con người với các môi trường tự nhiên khác nhau.

Đối với khảo cổ học sơ sử và nhà nước sớm, những nghiên cứu tại Gò Nần, Cù Lao Rùa, Cổ Loa và Vườn Chuối, cùng các phát hiện về trống đồng, thạp đồng, đồ đồng, đá, gốm và đồ trang sức góp phần làm rõ hơn không gian cư trú, tổ chức xã hội, kỹ thuật sản xuất và quan hệ giao lưu của các cộng đồng cư dân cổ. Đáng chú ý, các nghiên cứu về niên đại C14, phân tích phấn hoa, di cốt động vật và thực vật tại Vườn Chuối, cũng như định hướng số hóa dữ liệu, xây dựng hệ thống thông tin địa lý tại Cổ Loa, cho thấy sự chuyển biến từ mô tả hiện vật sang nghiên cứu bối cảnh và các quá trình lịch sử.

Trong lĩnh vực khảo cổ học lịch sử, nhiều cuộc khai quật và khảo sát tại các di tích, công trình kiến trúc cổ tiếp tục đem lại những kết quả đáng chú ý. Tại khu vực Chính điện Kính Thiên, cuộc khai quật năm 2026 trên diện tích 910 m² đã làm rõ thêm nền điện, hệ thống móng cột, bó nền và các mặt sân lát gạch thời Lê; đồng thời bổ sung dấu tích điện Long Thiên thời Nguyễn. Các lớp địa tầng chứa dấu tích từ thời Đại La, Đinh – Tiền Lê, Lý, Trần, Lê đến Nguyễn và cận hiện đại tiếp tục cung cấp cơ sở khoa học để nghiên cứu quá trình hình thành, biến đổi của không gian trung tâm quyền lực qua nhiều thời kỳ.

Tại mộ Chạp Khê (Quảng Ninh), cuộc khai quật thu được 2.673 tiêu bản thuộc nhiều nhóm chất liệu, bổ sung tư liệu về kiến trúc mộ táng và kỹ thuật xây dựng cổ. Tại trạm Nam Chơn (Đà Nẵng), 904 hiện vật cùng các dấu tích kè đá, hào, đường đi và kiến trúc trung tâm góp phần làm rõ hơn đặc điểm tổ chức không gian phòng thủ. Những kết quả này cho thấy khảo cổ học lịch sử ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc đối chiếu sử liệu, nhận diện cấu trúc kiến trúc và phục dựng diện mạo các trung tâm chính trị, kinh tế, tôn giáo trong quá khứ.

Ở lĩnh vực khảo cổ học Champa – Óc Eo, các nghiên cứu tại Óc Eo – Ba Thê, Gò Tư Trâm, thành Châu Sa, Mỹ Sơn và các địa điểm liên quan tiếp tục bổ sung bằng chứng về cấu trúc đô thị cổ, kiến trúc tôn giáo, kỹ thuật chế tác và mạng lưới giao lưu văn hóa, thương mại. Đặc biệt, các nghiên cứu về đồ gốm, trang sức, điêu khắc và kỹ thuật xử lý vật liệu góp phần làm rõ mối liên hệ giữa các cộng đồng cư dân trên lãnh thổ Việt Nam với không gian văn hóa Đông Nam Á.

Khảo cổ học dưới nước cũng ghi nhận những hướng nghiên cứu giàu tiềm năng, từ khảo sát di tích tại Châu Thuận Biển (Quảng Ngãi), khai quật di tích cọc gỗ tại hồ phía bắc đền Kiếp Bạc đến nghiên cứu thuyền cổ Hà Mãn (Bắc Ninh) và di vật từ vùng biển Cù Lao Chàm. Những tư liệu này góp phần nghiên cứu lịch sử giao thương, kỹ thuật hàng hải và sự kết nối giữa các cộng đồng qua đường sông, đường biển.

Đổi mới phương pháp nghiên cứu, gắn bảo tồn với phát huy giá trị di sản

Từ những kết quả đạt được, Hội thảo tiếp tục đặt ra yêu cầu đổi mới cách tiếp cận, nâng cao chất lượng nghiên cứu và tăng cường khả năng giải thích các vấn đề lịch sử trên cơ sở bằng chứng khoa học. Phát biểu đề dẫn tại Hội thảo, TS. Hà Văn Cẩn, Viện trưởng Viện Khảo cổ học cho biết, việc ứng dụng công nghệ LiDAR, GIS lịch sử, mô hình hóa 3D, radar xuyên đất và các phương pháp phân tích liên ngành đang mở ra những khả năng mới trong nhận diện, phục dựng không gian kiến trúc, đô thị cổ và cảnh quan lịch sử. Công nghệ cần phục vụ câu hỏi nghiên cứu, hỗ trợ kiểm chứng giả thuyết, chứ không thay thế phương pháp và tư duy khảo cổ học.

Những yêu cầu này bám sát theo đúng chỉ đạo của GS.TS. Lê Văn Lợi khi đề nghị ngành khảo cổ học tiếp tục mở rộng nghiên cứu tại những vùng, thời kỳ và vấn đề còn thiếu tư liệu; nâng cao chất lượng khai quật và nghiên cứu sau khai quật; chú trọng phân tích chuyên sâu, nghiên cứu liên ngành và ứng dụng thành tựu khoa học, công nghệ. Cùng với đó, cần xây dựng, chuẩn hóa hệ thống tư liệu, từng bước hình thành cơ sở dữ liệu khảo cổ học có giá trị lâu dài, phục vụ nhiều thế hệ nghiên cứu.

Song song với đó là yêu cầu bảo đảm tính trung thực, khách quan của tư liệu; tăng cường công bố, phổ biến kết quả nghiên cứu để tri thức khảo cổ học đến gần hơn với công chúng; Các nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản cần được nhìn nhận như một quá trình thống nhất, nhằm bảo vệ các bằng chứng lịch sử và chuyển hóa giá trị khoa học thành nguồn lực văn hóa, giáo dục, góp phần phục vụ phát triển bền vững đất nước.

Với truyền thống 61 năm tổ chức, Hội thảo Những phát hiện mới về Khảo cổ học năm 2026 diễn ra trong 2 ngày 15-16/10/2026 tiếp tục khẳng định vai trò là diễn đàn khoa học quan trọng của ngành khảo cổ học Việt Nam. Những kết quả được công bố là cơ sở đặt nền tảng cho các hướng nghiên cứu mới, góp phần làm sáng rõ hơn vị trí của Việt Nam trong tiến trình lịch sử khu vực và thế giới./.

Một số hình ảnh tại lễ khai mạc

Phạm Vĩnh Hà