Đại biểu thiếu nhi Thủ đô đến chúc Tết Bác Hồ tại Phủ Chủ tịch ngày 1/1/1959. Ảnh: qdnd.vn

Chúng tôi đã khảo sát trong bộ sách Hồ Chí Minh toàn tập (12 tập) với 7713 trang viết và 2561 văn bản, thấy rằng Người sử dụng trên 23 thể loại để thể hiện. Thư là thể loại chiếm số lượng lớn. Người đã viết 625 bức thư, trong đó có đến trên 400 bức thư gửi các tầng lớp nhân dân.

Những bức thư gửi đồng bào cả nước nói chung và đồng bào, chiến sĩ miền Nam, các địa phương; gửi học sinh, sinh viên, thanh thiếu niên, nhi đồng, phụ nữ, phụ lão, gửi đến công nhân, nông dân, doanh nhân, nhà giáo, thầy thuốc, các nhân sĩ, trí thức; thư gửi các lực lượng vũ trang (bộ đội, công an, dân quân, du kích) và là những lá thư gửi đồng bào dân tộc thiểu số, đồng bào và chức sắc tôn giáo. Những lá thư được Bác viết trong các dịp như: Tết Nguyên đán, tết Trung thu, nhân các ngày lễ lớn của dân tộc, của các ngành, các cấp... Hoặc là những dịp diễn ra đại hội, hội nghị, khai giảng năm học mới, khai trương, các cuộc triển lãm nghệ thuật; nhân dịp các cá nhân, tập thể lập thành tích trong chiến đấu, lao động, học tập, có nhiều sáng kiến trong nghiên cứu khoa học, sản xuất, đời sống; khi các tầng lớp nhân dân gặp khó khăn, do chiến tranh, thiên tai địch họa và các dịp đặc biệt khác...

Thư của Người thường lấy danh nghĩa cá nhân, cương vị là Chủ tịch nước hoặc chức danh đại diện Đảng, chính quyền: “Tôi nhân danh Chính phủ” hoặc “Tôi thay mặt cho Đảng và Chính phủ”... Có khi người xưng là Bác Hồ rất đỗi gần gũi, thân mật. "Đây là Hồ Chí Minh nói chuyện với các em", “Đây tôi lấy danh nghĩa là người già mà nói chuyện với các cụ phụ lão”. Với Nhân dân: “Đồng bào yêu mến tôi, nghe lời tôi” - gần gũi, thân thương... Đó là những dòng thư mà Người luôn dành tình cảm, trách nhiệm của mình đến với mỗi một người dân.

Lo toan trước hết cho những con người đang chiến đấu gian khổ nhất; chia sẻ đau buồn với những người mất mát; tìm cách an ủi, đền đáp cho những người chịu nhiều thiệt thòi; bao dung, độ lượng đối với người lầm lỗi mà thật sự hối cải... Chính sự biểu lộ tình cảm chân thành đó đã có tác động mạnh mẽ, cảm hóa được nhân sĩ, trí thức, thuyết phục được người do dự phân vân, nâng niu từng nhân cách... làm cho muôn lòng, muôn người quyết theo Đảng, theo Bác.

Trong thư, Người có cách sử dụng từ ngữ linh hoạt, đi vào lòng người đọc một cách tự nhiên. Trong đó đã phát huy tối đa “hành vi tại lời”. Để biểu dương, cổ vũ động viên Nhân dân, Người có rất nhiều cách thể hiện: “Tôi tin rằng”, “Tôi tin tưởng...”, “Tôi có quyền tin...”, “Tôi hoan nghênh...”, “Tôi vui lòng khen ngợi...”, “Tôi thân ái khen ngợi”....  Cùng một sắc thái biểu cảm nhưng cách thể hiện của Người không hề lặp lại: “Tôi xin cám ơn”, “Tôi trân trọng cám ơn”, “Tôi kính cẩn cúi chào”, “Tôi gửi lời chào thân ái”... tùy theo từng đối tượng gửi thư.

Đáng chú ý, Người sử dụng khá nhiều và linh hoạt các thành ngữ, châm ngôn dân gian. Thông thường, Người dùng thành ngữ điểm xuyết vào câu văn. Nhưng có nhiều trường hợp, Người vận dụng khá sáng tạo, thay đổi khá bất ngờ. Như liên kết hai hay nhiều thành ngữ trong một câu: “Chớ tự kiêu, tự mãn, chủ quan khinh địch”; “Ăn gió nằm sương, xung phong hãm trận”, “Máu trôi lửa cháy, mưa đạn rừng bom”. Đảo vị trí của các thành tố trong thành ngữ để chuyển tải một thông điệp cụ thể: “nhất trí đồng tâm”, “lạc lối, lầm đường”; “ích quốc, lợi dân”, “mỹ tục, thuần phong”; “khó không nản, thắng không kiêu” ... tạo ra thành ngữ mới theo cách Hồ Chí Minh mà không làm suy suyển ý nghĩa gốc của thành ngữ dân gian, đem vào thành ngữ những nét nghĩa mới. Với việc "ứng vạn biến" đối với phương tiện ngôn ngữ đã giúp Người chuyển tải tới Nhân dân ta cái "bất biến": Đó là lý tưởng mà toàn Đảng, toàn dân ta đang phấn đấu cho hòa bình, thống nhất và giàu mạnh của đất nước, là chân lý  "Không có gì quý hơn độc lập tự do". 

Thư Hồ Chí Minh gửi các tầng lớp nhân dân mang đặc trưng ngôn ngữ giản dị, trong sáng. Nhờ vậy, Hồ Chí Minh đã đơn giản hóa những điều khó hiểu, làm cho tư tưởng, quan điểm lớn của Người dễ dàng đến với mọi tầng lớp nhân dân, dù đó là những vấn đề của cuộc sống lao động, học tập hàng ngày hay những vấn đề lớn của dân tộc, thời đại.

Sự vận dụng, lựa chọn ngôn ngữ trong thư Hồ Chí Minh gửi các tầng lớp nhân dân, một lần nữa đã chứng minh được hiệu quả của việc lựa chọn thể loại văn bản, cân nhắc trong dùng từ và phối hợp các phong cách ngôn ngữ trong một thể loại văn bản. Ngôn ngữ trong thư Hồ Chí Minh nói riêng và phong cách ngôn ngữ Hồ Chí Minh nói chung vì vậy là bài học quý cho mỗi chúng ta dù ở cương vị nào phải biết “viết cho ai, viết cái gì và viết như thế nào” trong thực hiện nhiệm vụ của mình.