Trong hai ngày 12 và 13 tháng 11 năm 2015, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (VASS) cùng với Đại sứ quán Vương quốc Đan Mạch tại Việt Nam, phối hợp với Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội (VNU), Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh và Viện Nhân quyền Đan Mạch (DIHR), đã phối hợp tổ chức hội thảo có tên gọi “Hội thảo Quốc tế về Nghiên cứu và Giáo dục Quyền Con người ở Việt Nam: Những Cơ hội và Thách thức” tại khách sạn Hilton Hà Nội.

Tham dự hội thảo có nhiều nhà nghiên cứu, nhà giáo dục và những nhà làm luật trong và ngoài nước về vấn đề quyền con người ở Việt Nam. Chủ trì hội thảo này có GS.TS. Võ Khánh Vinh, phó chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, bà Charlotte Laursen, Đại sứ Vương quốc Đan Mạch tại Việt Nam và TS. Gammeltoft Hansen, giám đốc nghiên cứu Viện Nhân quyền Đan Mạch.

Mở đầu phiên khai mạc GS. TS. Võ Khánh Vinh đã cung cấp cái nhìn tổng quan về chương trình, những khó khăn cũng như thành tựu trong quá trình hoạt động của chương trình. Theo giáo sư, vấn đề quyền con người tại Việt Nam trước đây thường được coi là vấn đề ít được quan tâm và cũng là vấn đề nhạy cảm. Chính vì tính chất đó, nó cũng ít được đào tạo và phát triển trong giới khoa học tại Việt Nam. Tuy nhiên, nhận thức của xã hội và chính phủ dần đã được cải thiện và đã dần tạo nhiều cơ hội hơn cho các nhà nghiên cứu. Theo thời gian, các vấn đề về quyền con người dần khẳng định được vai trò của nó trong xã hội cùng với sự phát triển của thông tin, truyền thông. Hiện tại chương trình về ngành học quyền con người đã được mở ra ở hệ thạc sỹ và tiến sỹ tại Học viện KHXHVN. Bên cạnh đó, bản thân giáo sư và các cộng sự cũng đã cùng nhau xây dựng và đề ra những sửa đổi trong chương II của Hiến pháp năm 2013 từ điều 14 đến điều 49 và đã được Quốc hội thông qua. Nhiều cuốn sách về quyền con người đã được hiệu đính như là đầu ra của chương trình. Có thể nói, đây là những thành tựu đáng kể trong gần 10 năm hoạt động nghiên cứu cho dù còn mới mẻ và non trẻ. Đây có thể được coi là bước đầu tiên của Việt Nam trong sự hội nhập quốc tế về vấn đề quyền con người.

Tiếp đó, TS. Gammeltoft Hansen đã cũng đã giới thiệu sâu hơn nữa về mục đích của chương trình. Bên cạnh những thành tựu đạt được, giới học giả trên toàn thế giới nói chung và tại Đan Mạch nói riêng cũng nhận ra những khác biệt về mặt lịch sử, văn hóa, cùng các điều kiện kinh tế, xã hội giữa các quốc gia phát triển và đang phát triển. Điều này đã tạo ra những khoảng cách về mặt nhận thức và lý luận giữa các quốc gia về vấn đề quyền con người. Tuy nhiên, để hiện thực hóa những ý nghĩa nhân văn của nó, chương trình muốn nhấn mạnh tới những điểm chung để các quốc gia cùng hướng tới, trong đó có Việt Nam vì những mục tiêu cao cả, an ninh, quyền và phát triển con người. Cùng với các đối tác khác là Học viện KHXHVN (GASS), trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh và Khoa Luật trường Đại học Quốc gia Hà Nội, các chuyên gia đến từ Đan Mạch đã tham gia tư vấn và trực tiếp giảng dạy tại các trường này nhằm truyền tải những cách tiếp cận mới nhất về vấn đề nói riêng cũng như mang đến những phương pháp học mới giúp sinh viên tự học như học qua việc thực hành nghiên cứu và tư duy nhiều hơn là chỉ đọc trong những giáo trình cũ nói chung. Trong suốt quá trình thực hiện, mặc dù một số hoạt động không được diễn ra hoàn hảo như mong muốn do những rào cản về văn hóa, thể chế đặc biệt là ngôn ngữ, nhiều bài học kinh nghiệm đã được rút ra và đây chính là cơ sở cho những mục tiêu và hướng đi tiếp theo của chương trình.

Tại hội thảo, nhiều tham luận đã được trình bày, nhiều câu hỏi đã được đặt ra, nhiều ý kiến đã được đưa ra thảo luận. Điều này thể hiện sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, giáo dục đồng thời cũng thể hiện tầm quan trọng của vấn đề trong điều kiện hiện nay. Trong tham luận “Nghiên cứu và giáo dục quyền con người tại viện hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam” của mình, PGS.TS Bùi Nguyên Khánh, phó giám đốc Học viện KHXHVN đã tổng kết lại quá trình nghiên cứu về chủ đề này về cả mặt hình thức và tổ chức thực hiện như sau: Thứ nhất, đánh giá thực trạng về nghiên cứu giáo dục quyền con người ở Viện Hàn lâm KHXHVN trong thời gian qua; Thứ hai, bài nghiên cứu này cũng đưa ra những dự báo thách thức đối với nghiên cứu, giáo dục về quyền con người trong thập kỷ tới; Cuối cùng là đưa ra những quan điểm, giải pháp phát triển nghiên cứu, giáo dục về quyền con người tại Việt Nam.

Tiếp đó là phần trình bày của PGS. TS Vũ Công Giao, giảng viên trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội  với tham luận “Nghiên cứu, giáo dục quyền con người trong hệ thống giáo dục, đặc biệt là các trường Luật của Việt Nam”. Bài trình bày này đã nêu ra những khái lược về nghiên cứu, giáo dục quyền con người tại một số nước Đông Nam Á và đặc biệt nghiên cứu quyền con người tại Việt Nam. Trong đó tác giả cũng đã phân biệt rõ sự khác biệt trong việc giáo dục quyền con người ở các bậc học phổ thông, tại các trường đại học không chuyên về luật và những trường đào tạo chuyên về luật. Bên cạnh đó, cần thiết phải đẩy mạnh thêm việc giáo dục quyền con người ngoài hệ thống nhà trường và thúc đẩy nghiên cứu, giáo dục quyền con người ở Việt Nam.

TS. Phan Hồng Dương, trưởng phòng Đào tạo, Học viện Quản lý Giáo dục trình bày tham luận: “Giáo dục quyền con người trong các trường đại học không chuyên luật”. Bài trình bày cho thấy thực trạng và những tồn tại về giáo dục quyền con người tại các trường đại học không chuyên luật. Từ đó, tác giả đã nêu lên vấn đề về việc cần tăng cường giáo dục quyền con người hơn nữa trong các trường đại học không chuyên luật với các giải pháp cụ thể.

Bài trình bày tiếp theo của ngài Gisle Klanving, Giám đốc chương trình Việt Nam tại Trung tâm Nhân quyền Nauy, Khoa Luật, đại học Oslo, Nauy có tên: “Quản lý các kỳ vọng bốn năm giáo dục trình độ thạc sĩ về quyền con người tại Việt Nam”. Tác giả đã cho thấy vẫn còn nhiều vấn đề nảy sinh trong quá trình thực hiện chương trình đào tạo Quyền con người bậc Thạc sỹ tại Việt Nam. Nhiều mục tiêu vẫn chưa được thực hiện. Vấn đề không chỉ nằm ở thể chế chính trị, mà còn là những hạn chế về năng lực của bản thân các giáo viên và sinh viên, tài liệu nghiên cứu. Đây chính là một rào cản lớn đối với chương trình.  

Bài trình bày của PGS.TS Nguyễn Tất Viễn đã nêu vấn đề về “Tăng cường bảo đảm quyền con người trong công tác tư pháp, các cơ quan tiến hành tố tụng”. Trong đó, ông khẳng định cải cách tư pháp là yêu cầu cấp bách bảo vệ quyền con người. Bài trình bày của PGS. TS. Phạm Hữu Nghị, Phó trưởng khoa, khoa Công tác Xã hội, Học viện KHXH nêu ra vấn đề về “Chuyển biến nhận thức của người dân về vấn đề quyền con người”. Theo ông, trong thời gian qua, người dân Việt Nam đã có sự quan tâm nhiều hơn đến quyền con người. Đây chính là điều kiện thuận lợi để thực hiện các chương trình giáo dục về quyền cong người tại Việt Nam.

PGS. TS Trường Duy Kiên, Phó viện trưởng, Viện Nghiên cứu Quyền con người, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh đã trình bày tham luận có tựa đề: “Nhận thức về vấn đề quyền con người của cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp qua hoạt động nghiên cứu, giáo dục quyền con người ở Việt Nam”. Thông qua bài viết, tác giả đã khái quát các hoạt động nghiên cứu, giáo dục quyền con người ở Việt Nam; nêu ra những tác động của những hoạt động này vào sự thay đổi nhận thức, tư duy của cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp ở Việt Nam. Bên cạnh đó, tác giả cũng trình bày về những hạn chế và đưa ra một số giải pháp nhằm thay đổi nhận thức, thái độ, tư duy của các cán bộ cấp cao tại Việt Nam.

Bài trình bày của GS. Bard A. Andreassenis, thuộc Trung tâm Nhân quyền Na Uy, Khoa luật, Đại học Oslo có tên “Giáo dục nhân quyền ở Na Uy: Những bài học cho Việt Nam” đã nêu ra những cơ hội và thách thức trong việc giáo dục nhân quyền tại Việt Nam. TS. Martina Caroni, giáo sư Luật, Đại học Lucerne đã trình bày tham luận “Nghiên cứu và giáo dục về quyền con người ở Thụy Sỹ: bài học kinh nghiệm và một số khuyến nghị cho Việt Nam”. Theo đó, tác giả đã đưa ra một vài đề xuất cho Việt Nam như sau: Thứ nhất, giới thiệu các lớp học Luật về Quyền con người cụ thể; Thứ hai, giới thiệu giáo dục quyền con người nên được thực hiện bằng Tiếng Anh và Tiếng Pháp; Thứ ba, nên thay cách dạy và học truyền thống (giáo viên truyền tải kiến thức một chiều) sang một cách thức chủ động và hiệu quả hơn (sinh viên tự nghiên cứu, viết bài thuyết trình).

TS. Stephanie Lagoutte, Nghiên cứu viên chính, Viện Nghiên cứu Nhân quyền Đan Mạch đã trình bày tham luận với tựa đề: “Nghiên cứu quyền con người: khảo sát những nền tảng mới và xây dựng năng lực giúp giáo dục và bảo vệ quyền con người tốt hơn. Một số ví dụ, nghiên cứu về Tây Phi do Viện Nhân quyền Đan Mạch thực hiện”.

TS. Petcharamesree, Viện Nghiên cứu Nhân quyền và Hòa bình, đại học Mahidol đã trình bày bài tham luận: “Khoanh vùng và phân tích giáo dục nhân quyền và hòa bình ở khu vực Động Nam Á”. Bài trình bày đã nêu bật những vấn đề như sau: Phân tích thực trạng đào tạo về nhân quyền tại các quốc gia Đông Nam Á; vấn đề nhân quyền dưới thể chế quân sự tại Thái Lan hiện nay; và cuối cùng, để đạt được một kết quả mạnh mẽ hơn về nghiên cứu nhân quyền trong khu vực, cần phải xây dựng một mạng lưới nhân quyền rộng rãi tại ĐNÁ và các phong trào của giới trẻ tại các quốc gia này.

GS. TS. Nguyễn Đăng Dung trình bày tham luận: “Nghiên cứu và giáo dục nhân quyền trong giai đoạn mới”. PGS. TS Nguyễn Thị Phương Hoa đã trình bày tham luận “Cơ hội hợp tác trong lĩnh vực nghiên cứu và giáo dục quyền con người”.

Có thể nói rằng hội thảo đã tạo ra một cơ hội chia sẻ và giao lưu, hợp tác giữa các nhà nghiên cứu. Điều này sẽ hứa hẹn những bước phát triển tốt đẹp hơn nữa về nghiên cứu và giáo dục Quyền con người tại Việt Nam trong tương lai.

Phan Thanh Thanh