Tiếp cận và sử dụng dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản của vị thành niên nữ dân tộc thiểu số thực trạng và thách thức: sách chuyên khảo/Lê Thị Đan Dung chủ biên._H.: Khoa học xã hội, 2022._235 tr.

30/11/2022

Cuốn sách là sản phẩm của đề tài cấp Bộ “Tiếp cận và sử dụng dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản của vị thành niên nữ dân tộc thiểu số ở Lai Châu từ góc độ phát triển con người” do TS. Lê Thị Đan Dung chủ biên. Cuốn sách cung cấp một số thông tin nghiên cứu thực trạng tiếp cận và sử dụng các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản của vị thành niên nữ của một số dân tộc thiểu số trên phương diện cơ hội, năng lực và tính chủ thể; phân tích một số yếu tố ảnh hưởng và đề xuất một số giải pháp nhằm tăng cường tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản cho vị thành niên nữ dân tộc thiểu số.

Cuốn sách gồm 3 chương

Chương 1: Một số vấn đề lý luận nghiên cứu về tiếp cận và sử dụng dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản từ góc độ phát triển con người

Trong chương này, tác giả đưa ra một số khái niệm như sức khỏe sinh sản, vị thành niên, lý luận về tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản từ góc độ quyền con người, từ góc độ phát triển con người và việc tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản vị thành niên. Các yếu tố ảnh hưởng đưa ra phân tích bao gồm yếu tố văn hóa-xã hội, yếu tố chính trị, yếu tố kinh tế và cấu trúc.

Ngoài ra, nhóm tác giả cũng trình bày khung phân tích nghiên cứu, khái quát về địa bàn nghiên cứu và mẫu nghiên cứu.

Chương 2: Thực trạng tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản của vị thành niên nữ dân tộc thiểu số

Trong chương này, nhóm tác giả phân tích cơ hội tiếp cận dịch vụ, tính chủ thể và năng lực của vị thành niên nữ dân tộc thiểu số trong tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản.

Về cơ hội tiếp cận, hiện chưa có dịch vụ chăm sóc SKSS dành riêng cho vị thành niên nữ, thiếu các dịch vụ tư vấn chuyên nghiệp mà chỉ có dịch vụ tư vấn lồng ghép vào hoạt động khám chữa bệnh và truyền thông. Cơ hội này cũng thuận lợi hơn ở nhóm vị thành niễn nữ DTTS đang đi học. Các dịch vụ chăm sóc SKSS chưa thật phù hợp với nhu cầu cũng như chưa thực sự phù hợp về mặt văn hóa-xã hội, đặc biệt với vị thành niên nữ DTTS chưa kết hôn v.v…

Về tính chủ thể, nghiên cứu cũng phân tích tính chủ thể của từng nhóm vị thành niên nữ (người H’mông, người Thái; đã kết hôn, chưa kết hôn; đi học, không đi học) đối với từng dịch vụ chăm sóc, tư vấn chăm sóc SKSS. Nhìn chung, vị thành niên nữ DTTS đa phần đã chọn cách đến các cơ sở y tế khi gặp các vấn đề liên quan sức khỏe sinh sản, tuy nhiên vẫn còn tỉ lệ nhỏ chọn phương án là tự dùng các phương thuốc dân gian hay tự mua thuốc tây, đặc biệt ở nhóm vị thành niên nữ dân tộc H’mông.

Về kiến thức, hiểu biết: nhìn chung, kiến thức và nhận thức của vị thành niên nữ DTTS về vấn đề chăm sóc SKSS còn khá thấp và còn nhiều hạn chế ở tất cả các nhóm vị thành niên nữ DTTS.

Chương 3: Thực trạng sử dụng dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản của vị thành niên nữ dân tộc thiểu số

Thực trạng sử dụng dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản của vị thành niên nữ DTTS được phân tích qua mức độ sử dụng từng loại dịch vụ (dịch vụ tư vấn tuyên truyền; dịch vụ kế hoạch hóa gia đình, phá thai; dịch vụ sinh con bao gồm khám thai) và sự hài lòng của vị thành niên nữ DTTS trong việc sử dụng dịch vụ chăm sóc SKSS.

Chương 4: Các yếu tố ảnh hưởng và giải pháp nâng cao việc tiếp cận và sử dụng dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản của vị thành niên nữ dân tộc thiểu số

Các yếu tố ảnh hưởng bao gồm: thiếu các dịch vụ thân thiện dành riêng cho vị thành niên; thiếu nhận thức đẩy đủ về SKSS và các dịch vụ chăm sóc SKSS sẵn có; các rào cản tâm lý xã hội như e ngại, sợ bị nghi ngờ có vấn đề về sức khỏe tình dục; thiếu sự giao tiếp cởi mở giữa vị thành niên, nhân viên y tế và bố mẹ, v.v…. Ngoài ra, một số yếu tố khác cũng có ảnh hưởng: thiếu tính bảo mật và quyền riêng tư, thái độ phán xét, định kiến của nhân viên y tế… Thêm vào đó, việc thực hiện chính sách SKSS còn thiếu triển khai trên thực tế cũng như thiếu các quy định bảo hộ đối với vị thành niên trong sử dụng dịch vụ SKSS.

Nhóm tác giả cũng so sánh hai dân tộc H’mông và Thái và cho thấy nhìn chung, vị thành niên nữ dân tộc H.mông gặp nhiều bất lợi và yếu thế hơn trên cả phương diện cơ hội và năng lực.

Những thông tin được cung cấp trong cuốn sách cho thấy đây là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà nghiên cứu cũng như các nhà hoạch định chính sách hướng tới việc thúc đẩy việc chăm sóc nâng cao sức khỏe cho vị thành niên nữ dân tộc nói chung và việc tiếp cận, sử dụng dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản nói riêng.

Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.

Thu Hà

Giới thiệu sách: Thực hiện Bình đẳng giới ở vùng dân tộc thiểu số Việt Nam

Thúc đẩy bình đẳng giới tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số là một trong những mục tiêu quan trọng trong tiến trình phát triển bền vững của quốc gia và hành trình thu hẹp khoảng cách giới tại các khu vực này luôn đối mặt với không ít rào cản về điều kiện kinh tế - xã hội, văn hóa, tập quán và nguồn lực… Nhằm cung cấp một cái nhìn toàn diện, mang tính hệ thống từ lý luận đến thực tiễn về bình đẳng giới ở vùng dân tộc thiểu số, năm 2020, Viện Nghiên cứu Gia đình và Giới (nay là Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới) đã ra mắt cuốn chuyên khảo “Thực hiện bình đẳng giới ở vùng dân tộc thiểu số Việt Nam” do GS.TS. Nguyễn Hữu Minh và PGS.TS. Đặng Thị Hoa đồng chủ biên. Với cấu trúc gồm 9 chương, cuốn sách chuyên khảo đã có những phân tích sâu sắc về thực trạng bình đẳng giới (BĐG) trên các lĩnh vực then chốt từ chính trị, kinh tế, giáo dục, chăm sóc sức khoẻ cho đến đời sống gia đình của đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS).

Mở đầu cuốn chuyên khảo, ở Chương 1: Một số vấn đề về cơ sở lý luận nghiên cứu bình đẳng giới vùng dân tộc thiểu số ở Việt Nam, các tác giả đã làm rõ các khái niệm cơ bản về BĐG, các cách tiếp cận và lý thuyết nghiên cứu, từ đó chỉ ra các yếu tố tác động đến BĐG từ cấp độ cá nhân, gia đình đến cộng đồng, xã hội cũng như xây dựng các chỉ báo đánh giá BĐG ở vùng DTTS Việt Nam. Đồng thời, tại Chương 2: Thực trạng và hiệu quả thực hiện chính sách về bình đẳng giới ở vùng dân tộc thiểu số hiện nay, thông qua việc hệ thống hoá các văn bản pháp luật và chính sách về BĐG đối với vùng DTTS, các tác giả đã phân tích hiệu quả và tác động của các chính sách BĐG đó đến đồng bào DTTS, giúp người đọc hiểu rõ hơn về thực trạng BĐG ở các chương sau.

Từ Chương 3 đến Chương 6, cuốn sách đã phác hoạ bức tranh đa chiều về thực trạng BĐG ở vùng DTTS qua 4 lĩnh vực quan trọng là chính trị, giáo dục, lao động và y tế, cụ thể như sau:

Chương 3: Bình đẳng giới trong chính trị ở vùng dân tộc thiểu số. Chương này, các tác giả đã đi sâu phân tích và làm rõ nhận thức, quan niệm của cán bộ và người dân về năng lực lãnh đạo và tham gia hoạt động quản lý của nam giới và phụ nữ; hiểu biết về quyền tham gia của phụ nữ vào các công việc của cộng đồng và quyền tự ứng cử của phụ nữ; thực trạng tham gia của nam giới và nữ giới người DTTS vào lĩnh vực chính trị; các yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia và vai trò lãnh đạo của nam giới và nữ giới ; rà soát quá trình triển khai thực hiện chính sách pháp luật về BĐG trong chính trị ở các địa phương; từ đó, nhận diện một số vấn đề giới trong chính trị ở vùng DTTS cần quan tâm.

Chương 4: Bình đẳng giới trong lĩnh vực giáo dục ở một số dân tộc thiểu số. Chương này phân tích mức độ bình đẳng trong lĩnh vực giáo dục giữa nam giới và nữ giới, giữa trẻ em trai và trẻ em gái ở một số nhóm DTTS thông qua các khía cạnh: trình độ học vấn cao nhất đạt được, tình trạng mù chữ, tái mù chữ và tiếp cận giáo dục của trẻ em; làm rõ các yếu tố ảnh hưởng đến sự bình đẳng giới trong lĩnh vực này, cũng như những tác động tích cực và bất cập cần được giải quyết trong các chính sách về giáo dục, đặc biệt từ năm 2010 đến nay.

Chương 5: Bình đẳng giới ở vùng dân tộc thiểu số trong lĩnh vực lao động, việc làm. Chương này đã thực hiện so sánh các khía cạnh về thu nhập, nghề nghiệp, khu vực làm việc và đào tạo nghề giữa nam giới và nữ giới người DTTS để làm rõ mức độ BĐG trong lĩnh vực này; đồng thời đánh giá việc triển khai các chính sách liên quan đến BĐG về lao động, việc làm qua ý kiến của đội ngũ cán bộ cấp huyện, xã và đề xuất các giải pháp nhằm thực hiện hiệu quả các quy định của luật pháp, chính sách BĐG về lao động, việc làm ở vùng DTTS.

Chương 6: Bình đẳng giới trong lĩnh vực y tế và chăm sóc sức khoẻ. Chương này t ập trung vào thực trạng về sức khoẻ của người DTTS, đặc biệt là thực trạng chăm sóc sức khoẻ sinh sản và tiêm chủng cho trẻ nhỏ . Các tác giả cũng đề cập đến các chính sách y tế cho người DTTS và chỉ ra những khoảng cách còn tồn tại trong việc tiếp cận các dịch vụ y tế giữa nam giới và nữ giới, giữa các dân tộc ở vùng cao và các dân tộc ở vùng thung lũng, đồng bằng.

Chương 7: Phân công lao động theo giới trong gia đình đồng bào dân tộc thiểu số ở Việt Nam đã phản ánh chi tiết sự khác biệt trong quan niệm và thực hành phân công công việc trong gia đình giữa nam và nữ ở các nhóm xã hội.

Chương 8: Quyền quyết định giữa vợ và chồng trong một số hoạt động mua sắm của gia đình dân tộc Chăm (Ninh Thuận) và Dao (Lạng Sơn). So sánh sự khác biệt trong mô hình quyền quyết định hoạt động mua sắm của gia đình giữa hai nhóm dân tộc đã làm nổi bật vai trò quan trọng của yếu tố văn hoá, đặc trưng văn hoá của dân tộc đối với quan hệ giới.

Chương 9: Bạo lực gia đình ở vùng dân tộc thiểu số. Nội dung chương này đã đề cập trực diện đến thực trạng bạo lực gia đình ở vùng DTTS, từ bạo lực thể xác, tinh thần đến bạo lực kinh tế , bạo lực của chồng đối với vợ, bạo lực của vợ đối với chồng, nguyên nhân bạo lực và cách thức giải quyết bạo lực. Bên cạnh đó, cuốn sách cũng đ ề cập đến các chính sách, pháp luật phòng chống bạo lực gia đình và phân tích những thuận lợi, khó khăn trong quá trình triển khai chính sách.

Dù đã được xuất bản từ năm 2020 nhưng cuốn sách “Thực hiện Bình đẳng giới ở vùng dân tộc thiểu số Việt Nam” đến nay vẫn giữ nguyên tính thời sự, đồng thời tiếp tục cung cấp những định hướng có ý nghĩa đối với hoạt động nghiên cứu cũng như thực tiễn triển khai các chính sách về bình đẳng giới ở vùng dân tộc thiểu số. Đây là số ít các công trình chuyên khảo hiếm hoi ở Việt Nam nghiên cứu một cách hệ thống về vấn đề bình đẳng giới ở vùng dân tộc thiểu số. Không chỉ góp phần bổ sung những thông tin hữu ích vào kho tàng tri thức hiện có, cuốn sách còn là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà khoa học, các học viên, sinh viên ngành khoa học xã hội , đội ngũ cán bộ làm công tác dân tộc, bình đẳng giới và những người quan tâm.