Năm 2025, Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới chủ trì thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp cơ sở “Căng thẳng học tập của học sinh trung học cơ sở hiện nay (Nghiên cứu trường hợp tại Hà Nội)”, do Tiến sĩ Nguyễn Thị Hồng Hạnh làm chủ nhiệm. Nhằm nhận diện thực trạng và các yếu tố tác động đến căng thẳng học tập ở học sinh trung học cơ sở, nghiên cứu được thực hiện qua khảo sát bằng bảng hỏi 408 học sinh lớp 8 và lớp 9 tại 02 trường THCS thuộc khu vực nông thôn và đô thị trên địa bàn Hà Nội.

Kết quả khảo sát cho thấy, cường độ học tập của học sinh trung học cơ sở hiện nay tương đối lớn trong bối cảnh tỷ lệ học sinh tham gia học thêm ở mức khá cao. Thực trạng này tạo ra áp lực đáng kể đối với đời sống học tập của học sinh, trong đó căng thẳng học tập nổi lên như một vấn đề đáng lưu ý. Phân tích số liệu khảo sát cho thấy, lo lắng về điểm số là yếu tố gây căng thẳng nổi trội, phản ánh sức ép từ đánh giá kết quả học tập và kỳ vọng thành tích trong nhà trường cũng như từ gia đình.

Kết quả phân tích cho thấy, căng thẳng học tập của học sinh chịu tác động phức hợp từ nhiều yếu tố, phù hợp với tiếp cận của lý thuyết hệ thống sinh thái. Xét theo đặc điểm cá nhân và bối cảnh học tập, học sinh nữ, học sinh khối lớp 9 và học sinh khu vực đô thị có xu hướng trải nghiệm mức độ căng thẳng cao hơn, phản ánh áp lực của kỳ thi chuyển cấp đối với học sinh cuối cấp ở khu vực đô thị. Bên cạnh đó, cường độ học tập là yếu tố tác động rõ rệt khi học sinh học thêm nhiều, dành nhiều thời gian cho việc học có mức độ căng thẳng cao hơn đáng kể so với các nhóm khác. Ngược lại, nhóm học sinh thường xuyên tham gia hoạt động thể dục thể thao ghi nhận mức độ căng thẳng thấp hơn.

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng căng thẳng học tập có mối liên hệ chặt chẽ với trầm cảm và là yếu tố dự báo nguy cơ mất ngủ ở học sinh. Khi đối mặt với căng thẳng, học sinh chủ yếu sử dụng các chiến lược ứng phó tập trung vào cảm xúc; trong đó, sự hỗ trợ từ bạn bè được tìm đến nhiều hơn so với người thân. Mặc dù vai trò của gia đình được khẳng định là đặc biệt quan trọng, khi sự chia sẻ giữa học sinh và cha mẹ giúp giảm đáng kể mức độ căng thẳng học tập nhưng vẫn còn một bộ phận học sinh chưa chủ động chia sẻ áp lực học tập với gia đình do lo ngại làm gia tăng căng thẳng cho cha mẹ.

Về phía nhà trường, các hoạt động hỗ trợ học sinh hiện nay chủ yếu tập trung vào khía cạnh học thuật, như hỗ trợ học tập và hướng dẫn sắp xếp thời gian học. Trong khi đó, các hình thức hỗ trợ tâm lý và tham vấn học đường tuy đã được triển khai nhưng chưa trở thành kênh hỗ trợ được học sinh lựa chọn phổ biến; phần lớn học sinh vẫn chưa chủ động tìm đến phòng tham vấn tâm lý khi gặp căng thẳng học tập.

Từ các kết quả nghiên cứu, nhóm nghiên cứu kiến nghị cần triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm thúc đẩy học tập tích cực, tăng cường giáo dục thể chất, trang bị kỹ năng ứng phó với căng thẳng, đồng thời nâng cao vai trò của gia đình và nhà trường trong việc sớm nhận diện và hỗ trợ học sinh trung học cơ sở trước các vấn đề căng thẳng học tập.