Ngày 19 tháng 8 năm 2015, tại Văn phòng Tổ chức Y tế thế giới tại Việt Nam, Tổ chức Y tế Thế giới kết hợp với Trường Đại học Y Hà Nội tổ chức hội thảo “Nghiên cứu bất công bằng sức khỏe tại Việt Nam: bằng chứng phục vụ chính sách và can thiệp y tế”. Đến dự hội thảo có đại diện cán bộ Văn phòng Tổ chức Y tế thế giới tại Việt Nam, các đại diện đến từ các Viện Nghiên cứu, một số tổ chức quốc tế tại Hà Nội, một số tổ chức Y tế tại Việt Nam. TS. Socorro Escalante, Trưởng nhóm Nghiên cứu Hệ thống Y tế, Văn phòng tổ chức y tế thế giới tại Việt Nam, TS. Anjana Bhushan- Điều phối viên Công bằng và các yếu tố xã hội ảnh hưởng tới sức khỏe, Đơn vị Hệ thống y tế, Văn phòng Tổ chức Y tế thế giới Khu vực Tây Thái Bình Dương, PGS.TS. Lưu Ngọc Hoạt- Phó hiệu trưởng, Trường Đại học Y Hà Nội đồng chủ tọa hội thảo. Viện Nghiên cứu Con người có 04 cán bộ tham dự.

Mục tiêu của hội thảo là trình bày phương pháp nghiên cứu về công bằng và các yếu tố xã hội có ảnh hưởng đến sức khỏe tại Việt Nam; trình bày kết quả nghiên cứu kết hợp được thực hiện bởi Trường Đại học Y Hà Nội về công bằng và các yếu tố xã hội có ảnh hưởng đến sức khỏe tại Việt Nam, các rào cản liên quan và các yếu tố thúc đẩy khả năng tiếp cận và sử dụng các dịch vụ y tế cần thiết; thảo luận các kết quả nghiên cứu và đóng góp ý kiến về các vấn đề có liên quan công bằng và các yếu tố xã hội có ảnh hưởng đến sức khỏe tại Việt Nam; đưa ra các khuyến nghị về công bằng và các yếu tố xã hội có ảnh hưởng đến sức khỏe trong Kế hoạch 5 năm Ngành Y tế Việt Nam 2016-2020 và Nghị quyết 46 sửa đổi.

Trong phát biểu khai mạc, TS. Socoro Escalante đã nêu cơ sở nghiên cứu công bằng và các yếu tố xã hội có ảnh hưởng đến sức khỏe tại Việt Nam. Sau đó là hai tham luận của TS. Anjana Bhustan và PGS.TS. Hoàng Văn Minh, Phó Viện trưởng Viện đào tạo Y học dự phòng và Y tế công cộng.

Bài trình bày của TS. Anjana Bhustan có nội dung đưa vấn đề công bằng, vấn đề giới, quyền con người và các yếu tố xã hội ảnh hưởng vào các chương trình và chính sách về y tế. TS. Anjana Bhustan cho rằng để đạt được độ bảo phủ về chăm sóc sức khỏe thì hệ thống y tế phải đảm bảo 5 yếu tố là chất lượng, hiệu quả, sự công bằng, trách nhiệm giải trình, khả năng chống chọi và thích ứng. Qua phân tích số liệu thực tế cho thấy bất bình đẳng về y tế đang diễn ra ngày càng rộng không chỉ ở Việt Nam mà trong cả một số quốc gia cùng khu vực. Để giảm thiểu bất công bằng này theo diễn giả cần đưa nội dung y tế vào chương trình nghị sự phát triển, trong đó nhấn mạnh ba vấn đề là: tăng cường nguồn lực cho ngành y tế; vận động để cho thấy rằng y tế là một ngành đóng góp cho sự phát triển chứ không phải là một ngành tiêu tốn ngân sách; phối kết hợp đa ngành để xem xét các yếu tố ảnh hưởng đến bất bình đẳng trong y tế, ví dụ các yếu tố phi y tế nhưng lại đóng góp cho y tế. Đồng thời để giảm thiểu bất công bằng trong chăm sóc y tế phải đặt vấn đề công bằng là vấn đề trọng tâm xuyên suốt chương trình nghị sự của chính phủ, trong đó chú ý đến các rào cản như rào cản về địa lý, hạn chế về điều kiện kinh tế; trình độ cũng như nhận thức kém; kì thị trong xã hội và việc thiếu sự đáp trả của hệ thống y tế. Diễn giả cũng phân tích mối quan hệ giữa giới và sức khỏe, giữa vấn đề quyền con người và sức khỏe. Sức khỏe và quyền con người có mối liên hệ qua lại gắn bó chặt chẽ với nhau: không thể đạt được việc nâng cao và bảo vệ sức khỏe hạnh phúc nếu không thúc đẩy bảo vệ và thực hiện quyền con người, và ngược lại.

PGS.TS. Hoàng Văn Minh trình bày tổng quan về phương pháp nghiên cứu và kết quả nghiên cứu chính về công bằng và các rào cản trong công tác chăm sóc sức khỏe tại Việt Nam từ tổng quan tài liệu, các cuộc phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm. Mục tiêu chính của nghiên cứu là mô tả các rào cản chính đối với độ bao phủ các dịch vụ chăm sóc sức khỏe tại Việt Nam từ quan điểm công bằng (tập trung vào người dân tại các vùng khó khăn) và tìm hiểu nhận thức của người cung cấp dịch vụ y tế và các nhóm dân cư yếu thế về các rào cản đối với bao phủ các dịch vụ chăm sóc sức khỏe và các giải pháp nhằm tháo gỡ các rào cản này. Trong nghiên cứu này, Nhóm tác giả đã sử dụng khung lý thuyết Tanahashi. Đây là một khung lý thuyết do Tanahashi, một chuyên gia của Tổ chức Y tế thế giới đưa ra vào năm 1978. Tanahashi đã phân tích các rào cản theo 5 chiều cạnh: tính sẵn có các dịch vụ y tế thể hiện qua cơ sở vật chất, ngân sách, nhân lực, thuốc men; khả năng tiếp cận các dịch vụ y tế thông qua tiếp cận về mặt địa lý và tiếp cận về tài chính; sự chấp nhận dịch vụ y tế thông qua chất lượng dịch vụ, thái độ nhân viên y tế; việc sử dụng dịch vụ y tế thông qua thực tế sử dụng dịch vụ y tế; tính hiệu quả của các dịch vụ y tế thông qua việc người dân có được tăng cường về sức khỏe và được bảo vệ về mặt tài chính. Thông qua nghiên cứu tài liệu và thực tiễn điều tra, nhóm tác giả đã đưa ra nhận định chung rằng mức độ bao phủ các dịch vụ chăm sóc sức khỏe ở Việt Nam đã được cải thiện đáng kể; tuy nhiên vẫn còn có nhiều rào cản theo cả 5 chiều như đã nêu trên và người dân tại các vùng khó khăn đang phải chịu nhiều thiệt thòi. Nhóm tác giả cũng đưa ra những giải pháp cho cả hai phía người cung cấp dịch vụ y tế và người sử dụng dịch vụ y tế. Tuy nhiên, tác giả cũng chỉ ra và nhấn mạnh rằng “cả cán bộ y tế và người dân tại các khu vực khó khăn đang phải đối mặt với vấn đề bất công bằng trong chăm sóc sức khỏe” và tại các vùng khó khăn ở Việt Nam, “bất công bằng về bao phủ các dịch vụ chăm sóc sức khỏe trở nên nghiêm trọng hơn bởi sự tương tác của nhiều yếu tố bất lợi”. Cụ thể người dân thì sức khỏe kém, học vấn thấp, các rào cản về tình trạng kinh tế, nghề nghiệp, ngôn ngữ; điều kiện kinh tế, xã hội và môi trường tại địa phương kém và hệ thống y tế cơ sở được tổ chức chưa hợp lý, năng lực thực hiện kém và uy tín thấp.

Sau khi nghe báo cáo về kết quả nghiên cứu, hội thảo đã chia làm hai nhóm thảo luận các vấn đề đã trình bày. Các ý kiến nhìn chung cho thấy nghiên cứu là cần thiết và bước đầu đã đạt được những kết quả nhất định. Nhiều ý kiến góp ý bổ sung, thảo luận xoay quanh năm rào cản như diễn giả đã nêu, làm sâu sắc hơn những bằng chứng cho nghiên cứu. Nhóm tác giả rất hoan nghênh sự góp ý của các đại biểu tham dự và khẳng định rằng những thông tin được chia sẻ trong hội thảo sẽ được nghiên cứu kĩ hơn để cập nhật và bổ sung nhằm hoàn thiện báo cáo cuối cùng.

Lê Thị Thu Hà