Sáng ngày 01/8/2025, tại hội trường Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới đã diễn ra tọa đàm “Cơ sở lý luận và phương pháp luận nghiên cứu hiểu biết số của người cao tuổi”. Tọa đàm nằm trong khuôn khổ hoạt động của nhiệm vụ cấp Bộ “Nâng cao hiểu biết số của người cao tuổi hiện nay vì mục tiêu phát triển con người (qua nghiên cứu ở thành phố Hà Nội và tỉnh Thái Bình”. Tiến sĩ Nguyễn Đình Tuấn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới chủ trì tọa đàm.

TS. Nguyễn Đình Tuấn, phát biểu khai mạc

      Tọa đàm đã nghe ba báo cáo khoa học:

     Thứ nhất, TS. Vũ Thị Thanh, chủ nhiệm nhiệm vụ trình bày báo cáo “Một số vấn đề lý luận về hiểu biết số”. Trước khi đi vào nội dung chính, chủ nhiệm nhiệm vụ đã giới thiệu thông tin cơ bản của nhiệm vụ: mục tiêu, cách tiếp cận và mẫu khảo sát. Một số vấn đề lý luận về hiểu biết số được trình bày gồm: khái niệm về hiểu biết số; các khái niệm liên quan đến hiểu biết số và khung phân tích nghiên cứu của nhiệm vụ.

      Trên cơ sở phân tích các quan điểm, khái niệm, diễn giả đã đưa ra khái niệm của nhiệm vụ “Hiểu biết số của người cao tuổi là tập hợp các năng lực kỹ thuật, nhận thức và đạo đức để người cao tuổi tiếp cận, sử dụng, sáng tạo và trao đổi thông tin trong môi trường số một cách an toàn, hiệu quả và có trách nhiệm. Hiểu biết số không chỉ là khả năng vận hành công nghệ, mà còn là năng lực xã hội giúp người cao tuổi nâng cao hiểu biết, đời sống văn hóa tinh thần, chăm sóc sức khỏe và tham gia vào đời sống xã hội trong kỷ nguyên số”.

     Các chiều cạnh của hiểu biết số được lựa chọn: Tìm kiếm và sử dụng nội dung số; Sáng tạo nội dung số; Giao tiếp và trao đổi nội dung số; Sử dụng nội dung số một cách an toàn, đạo đức và trách nhiệm.

     Thứ hai, PGS. TS. Mạc Văn Tiến, trình bày báo cáo “Kĩ năng số cho người cao tuổi”. Diễn giả trình bày một số nhận diện chuyển đổi số và kĩ năng số hiện nay; người cao tuổi và nhu cầu kĩ năng số cùng một số khuyến nghị hàm ý chính sách.

PGS.TS. Mạc Văn Tiến, trình bày báo cáo tham luận tại tọa đàm

      Hiện nay, nhu cầu của người cao tuổi tập trung vào một số khía cạnh: có việc làm phù hợp, có nhu cầu giao tiếp, kết nối cộng đồng và chăm sóc sức khỏe. Do vậy, người cao tuổi cần có những kĩ năng số phù hợp để thích ứng.

      Kĩ năng số của người cao tuổi bao gồm việc sử dụng thành thạo các thiết bị thông minh như điện thoại, máy tính bảng và các ứng dụng cơ bản để kết nối, giải trí và tiếp cận thông tin. Trang bị kĩ năng số giúp người cao tuổi gia tăng sự kết nối thông qua việc duy trì liên lạc với gia đình, bạn bè, đặc biệt là những người ở xa; giúp họ tăng cường sự tham gia xã hội thông qua việc dễ dàng tiếp cận thông tin, tham gia các hoạt động trực tuyến, không bị bỏ lỡ các sự kiện, xu hướng; giúp họ giảm thiểu sự cô đơn, cảm giác bị bỏ rơi; giúp họ tăng cường sức khỏe tinh thần, cụ thể các hoạt động trực tuyến như chơi game, xem phim, nghe nhạc có thể giúp người cao tuổi giải trí, thư giãn; giúp họ tiếp cận các dịch vụ công và tăng cường sự tự tin khi sử dụng thành thạo các thiết bị số.

      Diễn giả đã đưa ra một số hàm ý chính sách:  Thứ nhất, về mặt nhận thức, cần phải coi kĩ năng số là một chỉ số vốn con người trong phát triển con người Việt Nam. Nâng cao kĩ năng số cho người cao tuổi là gia tăng giá trị vốn con người của người cao tuổi; Thứ hai, cần tăng cường công tác truyền thông về kĩ năng số, chuyển đổi số đối với người cao tuổi; Thứ ba, các địa phương cần có những khóa tập huấn chuyên đề trang bị kĩ năng số cơ bản cho người cao tuổi trong kế hoạch “Bình dân học vụ số” để xóa mù số cho người cao tuổi; Thứ tư, ở tầm quốc gia, cần xây dựng lộ trình đào tạo kĩ năng số trong các cơ sở giáo dục-đào tạo để xác định các xu hướng và những kĩ năng còn thiếu hụt; nuôi dưỡng năng lực số nền tảng cho học sinh, sinh viên từ trong nhà trường.

      Thứ ba, TS. Vũ Thị Thanh trình bày báo cáo “Đo lường hiểu biết số”. Báo cáo làm rõ cách tiếp cận đánh giá đo lường hiểu biết số trên thế giới; Một số khung đánh giá, đo lường hiểu biết số; Đánh giá, đo lường hiểu biết số của người cao tuổi; Bảng hỏi khảo sát của nhiệm vụ nghiên cứu nâng cao hiểu biết số của người cao tuổi vì mục tiêu phát triển con người.  

TS. Vũ Thị Thanh, trình bày báo cáo tham luận tại tọa đàm

     Có 3 cách tiếp cận đánh giá đo lường hiểu biết số được diễn giả nêu và phân tích: Thứ nhất, thiết kế đánh giá, đo lường hiểu biết số phụ thuộc vào mục đích (để nghiên cứu; để thiết kế các chương trình giảng dạy; để cấp chứng chỉ); Thứ hai, tập trung vào cách thức đánh giá hiểu biết số (đánh giá hiệu suất; đánh giá dựa trên kiến thức; tự đánh giá); Thứ ba, các chiều cạnh đánh giá hiểu biết số. Diễn giả cũng chỉ ra một số thách thức/hạn chế trong đánh giá, đo lường hiểu biết số hiện nay.

     Một số khung đánh giá, đo lường hiểu biết số hiện nay khá phổ biến gồm: Khung đánh giá các thành tố của hiểu biết số của Chetty và cộng sự (2018); Khung hiểu biết số do Spires và các cộng sự (2019); Khung 9C của Chen (2015); Khung năng lực số cho công dân châu Âu (DigComp 2.1); Chỉ số Hiểu biết số (Digital Literacy Index) của Bahlamar và Abadi (2023); Bảng hỏi đo lường hiểu biết số hàng ngày (Everyday Digital Literacy Questionnaire); Thang đo hiểu biết sức khỏe điện tử (eHealth Literacy Scale - eHEALS).

     Bảng hỏi của nhiệm vụ được cấu trúc thành năm phần, trong đó, ngoài phần thông tin cá nhân của người tham gia khảo sát và những thông tin chung về tiếp cận công nghệ số, trọng tâm của bảng hỏi tập trung vào: vấn đề hiểu biết số (với các câu hỏi nhằm làm rõ việc tìm kiếm và sử dụng nội dung số; sáng tạo nội dung số; giao tiếp, trao đổi nội dung số; an toàn, đạo đức, trách nhiệm trên không gian số); vấn đề sử dụng công nghệ số trong đời sống (gồm các câu hỏi nhằm thu thập thông tin liên quan việc cung cấp kiến thức, thông tin; chăm sóc sức khỏe; cải thiện đời sống văn hóa tinh thần và kết nối, tham gia xã hội) và những câu hỏi tập trung làm rõ về sự hỗ trợ của gia đình, cộng đồng và các chính sách liên quan.

     Tọa đàm đã thu hút sự quan tâm chia sẻ và đóng góp ý kiến làm rõ hơn một số vấn đề lý luận và khung phân tích và bộ câu hỏi khảo sát về hiểu biết số của người cao tuổi. Đặc biệt, các ý kiến góp phần xây dựng bộ câu hỏi có khả năng thu thập được các thông tin cần thiết và thân thiện với người trả lời do đối tượng đặc thù là người cao tuổi.

Toàn cảnh tọa đàm

     Kết thúc tọa đàm, TS. Nguyễn Đình Tuấn cảm ơn PGS.TS. Mạc Văn Tiến đã đến và trình bày, chia sẻ kinh nghiệm, cảm ơn chủ nhiệm nhiệm vụ đã chia sẻ nhiều thông tin nghiên cứu lý luận về hiểu biết số của người cao tuổi, và đặc biệt cảm ơn các nhà khoa học đã có đóng góp nhiều ý kiến chuyên môn giúp nhiệm vụ có them thông tin và giúp hoàn thiện tốt hơn bộ công cụ khảo sát. Chủ tọa nhấn mạnh đây là một sinh hoạt khoa học có ý nghĩa quan trọng và rất hữu ích đối với nhiệm vụ, đề nghị chủ nhiệm nhiệm vụ tiếp thu tối đa những ý kiến góp ý phù hợp để chỉnh sửa, hoàn thiện tốt hơn bộ công cụ khảo sát thực địa.

Lê Thị Thu Hà