Sáng ngày 3 tháng 12 năm 2015, tại Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam đã diễn ra hội thảo: “Tham vấn dự thảo Báo cáo Phát triển Con người Việt Nam 2015 về Tăng trưởng bao trùm” do Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam và UNDP đồng tổ chức.

Mở đầu hội thảo, bà Pratibha Mehta, đại diện cho UNDP và Giáo sư Nguyễn Quang Thuấn, đại diện cho Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam phát biểu khai mạc chương trình. Theo bà Mehta, việc lựa chọn chủ đề báo cáo là Tăng trưởng bao trùm rất có ý nghĩa đối với Việt Nam bởi Việt Nam đã có sự tăng trưởng, chuyển đổi mạnh về kinh tế nhưng khoảng cách về thu nhập giữa các vùng miền và nhóm xã hội cũng đang gia tăng. Sự ra đời của báo cáo sẽ khẳng định vị thế của Việt Nam trong việc cân bằng giữa tăng trưởng nhanh chóng và đảm bảo công bằng xã hội.

Đại diện nhóm tham gia viết báo cáo bao gồm ông Nguyễn Thắng (Trung tâm phân tích dự báo), ông Nguyễn Tiến Phong và Richard Marshal (cán bộ UNDP) đã trình bày tóm tắt nội dung báo cáo – sản phẩm hợp tác giữa Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam và UNDP được thực hiện trong hai năm gần đây. Nội dung báo cáo được trình bày thành hai phần chính.

Trong phần thứ nhất về tăng trưởng toàn diện và phát triển con người, các diễn giả đã giới thiệu khung phân tích của báo cáo. Tăng trưởng toàn diện nhằm hướng tới mục tiêu cao nhất là phát triển con người. Tăng trưởng toàn diện chú trọng đến khía cạnh kết quả và khía cạnh tham gia. Có ba trụ cột chính trong tăng trưởng toàn diện được xem xét tại báo cáo này bao gồm việc làm có năng suất, nâng cao năng lực thông qua việc cung cấp các dịch vụ xã hội và tăng cường khả năng chống lại rủi ro qua việc tăng cường an sinh xã hội. Các công cụ của Nhà nước bao gồm các chính sách thương mại, công nghiệp, chính sách vĩ mô, nâng cao trách nhiệm giải trình và tính minh bạch, mở rộng sự tham gia và lựa chọn sẽ là các kênh tác động nhằm thúc đẩy phát triển con người.

Cũng trong phần này, các diễn giả đã trình bày về chỉ số phát triển con người HDI ở Việt Nam. Theo đó, chỉ số phát triển con của Việt Nam đạt được thành tựu và thứ hạng tốt trong những năm 2000 – 2008. Tuy nhiên, từ sau 2008, xếp hạng chỉ số HDI của Việt Nam bị sụt giảm. Tuy nhiên, Việt Nam lại đạt được những thành tựu tốt về bình đẳng thông các các chỉ số bất bình đẳng giới và chỉ số phát triển con người điều chỉnh về bất bình đẳng (IHDI).

Phần thứ hai của Báo cáo trình bày về tăng trưởng bao trùm ở Việt Nam. Chỉ số tăng trưởng bao trùm được đo lường kết hợp từ chỉ số tăng trưởng thu nhập và phân bổ thu nhập (phản ánh mức độ bất bình đẳng). Báo cáo đã trình bày sự phân phối tăng trưởng theo năm nhóm thu nhập ở Việt Nam. Sự phân chia ngũ vị phân về thu nhập trong báo cáo được tính theo chuẩn quốc tế. Theo đó, nhóm nghèo có thu nhập dưới 2 đô la; nhóm cận nghèo có thu nhập từ 2-4 đô la; nhóm trung lưu lớp dưới có thu nhập từ 4-10 đô la; nhóm trung lưu lớp trên có thu nhập từ 10-13 đô là và nhóm khá giả có thu nhập trên 13 đô la (tính theo sức mua tương đương). Theo các diễn giả, bất bình đẳng ở Việt Nam tương đồng với các nước có cùng mức thu nhập trên thế giới và sự tăng trưởng ở Việt Nam là trung tính về bất bình đẳng – tức là không làm cho tình trạng bất bình đẳng xấu đi hay tốt lên.  

Cũng trong phần này, các diễn giả đi sâu vào từng trụ cột của tăng trưởng bao trùm. Thứ nhất, về việc làm có năng suất, các diễn giả đã chỉ ra bốn sự chuyển dịch trong việc làm từ tăng trưởng bao quát sang chuyên sâu, bao gồm: chuyển dịch trong lĩnh vực nông nghiệp; chuyển dịch từ nông nghiệp sang phi nông nghiệp, chuyển dịch từ khu vực phi chính thức sang chính thức; chuyển dịch từ việc làm có năng suất và thu nhập thấp sang việc làm có năng suất và thu nhập cao. Thứ hai, về nâng cao năng lực thông qua việc cải thiện giáo dục và chăm sóc sức khỏe, nhóm báo cáo đã khẳng định những thành tựu đạt được về y tế và giáo dục của Việt Nam từ sau Đổi Mới. Nguồn lực dành cho y tế và giáo dục của Việt Nam chiếm tỷ lệ không nhỏ trong GDP, tuy nhiên, điều quan ngại là tỷ lệ nguồn tiền do người dân phải tự chi trả cũng khá cao. Khi đề cập tới việc huy động và quản lý nguồn lực trong y tế và giáo dục, các diễn giả cũng đưa ra tranh luận về tính hiệu quả và công bằng, và vai trò của nhà nước trong việc cung cấp và cải thiện các dịch vụ y tế, giáo dục có chất lượng cho người dân. Thứ ba, tăng cường khả năng chống chọi rủi ro qua việc phát triển bảo trợ xã hội, nhóm báo cáo đã chỉ ra rằng sự đầu tư của chính phủ Việt Nam cho bảo trợ xã hội còn rất hạn chế. Trong khi nhóm nghèo đã nhận nhiều chính sách hỗ trợ thì nhóm cận nghèo và nhóm trung lưu dưới dường như bị lãng quên dù hai nhóm này chiếm tỷ lệ dân số khá cao. 

Trong phần thảo luận, bên cạnh những nội dung nhận xét của hai phản biện của dự thảo (bao gồm ông Bùi Sĩ Lợi - Ủy ban các vấn đề xã hội và ông Trần Đình Thiên - Viện Kinh tế Việt Nam), các nhà khoa học từ các cơ quan trong nước và quốc tế đã có nhiều ý kiến đóng góp nhằm nâng cao chất lượng báo cáo. Bên cạnh những kết quả đáng ghi nhận từ báo cáo, ví dụ như số liệu phong phú, khung phân tích rõ ràng, bản dự thảo còn tồn tại một số hạn chế như thiên về phân tích kinh tế mà không chú trọng đến các chiều cạnh xã hội, chiều cạnh giới trong báo cáo; thiếu sự phân tích đối với nhiều nhóm xã hội dễ bị bỏ quên trong quá trình tăng trưởng như nhóm di cư; các phân tích trong báo cáo chưa mang tính phê phán cao.

Kết thúc chương trình, bà Pratibha Mehta đã phát biểu bế mạc hội thảo. Theo bà, phát triển bao trùm liên quan mọi quốc gia, nhất là các quốc gia có thu nhập trung bình như Việt Nam. Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng kể về giảm nghèo và đạt được các mục tiêu thiên niên kỷ. Tuy nhiên, trong tương lai, nếu không có sự bảo trợ xã hội thì không chỉ người nghèo mà cả những nhóm dễ bị tổn thương, những người có tiềm năng nhưng không có điều kiện, sẽ không thể bứt phá lên được. Mặc dù chính sách hỗ trợ cho người nghèo ở Việt Nam tương đối tốt nhưng hơn 50% dân số Việt Nam lại ở nhóm giữa – cận nghèo và trung lưu lớp dưới nên cần có sự đầu tư, quan tâm cho các nhóm này về giáo dục và y tế. Bà tin tưởng rằng báo cáo sẽ có chất lượng tốt hơn sau khi nhóm viết báo cáo hoàn thiện dựa trên việc tiếp thu những ý kiến đóng góp của các học giả, nhà nghiên cứu tham gia hội thảo. Bà bày tỏ mong muốn báo cáo khi ra đời sẽ được lan tỏa không chỉ trong giới học thuật mà đến được với giới truyền thông và mọi người.

Vũ Thanh