Phỏng vấn sâu là một trong những phương thức thu thập dữ liệu phổ biến nhất của nghiên cứu định tính. Khác với trò chuyện thông thường, phỏng vấn sâu là một cuộc đối thoại có cấu trúc và mục đích rõ ràng: giúp nhà nghiên cứu tiếp cận cách đối tượng suy nghĩ, cảm nhận, lý giải và gán ý nghĩa cho trải nghiệm của họ.
Nói cách khác, phỏng vấn phù hợp khi nhà nghiên cứu cần tìm hiểu những điều không thể quan sát trực tiếp, như suy nghĩ, cảm xúc, dự định, ký ức về sự kiện đã qua, hay cách cá nhân hiểu thế giới và trải nghiệm sống của chính mình. Đặc biệt, v
ới các chủ đề nhạy cảm như
sức khỏe tâm thần, ly hôn, hay các hành vi lệch chuẩn như bạo lực,
mại dâm
...
phỏng vấn sâu tạo điều kiện để người tham gia trình bày trải nghiệm theo cách và nhịp độ của họ, thay vì bị giới hạn trong các lựa chọn có sẵn của bảng hỏi. Phương pháp này giúp nghiên cứu tiếp cận những lớp ý nghĩa
vượt qua những con số tỷ lệ,
khó nhìn thấy qua số liệu: cảm xúc, sự kỳ thị
, trải nghiệm...
Tuy nhiên, để dữ liệu có giá trị và không làm tổn hại người tham gia, quá trình phỏng vấn phải được thực hiện trên nền tảng tôn trọng, tự nguyện, bảo mật và không phán xét.
Có thể nói, giá trị cốt lõi của phỏng vấn sâu không nằm ở số lượng câu trả lời, mà ở độ sâu của sự thấu hiểu về góc nhìn của người tham gia.
Đặc điểm của phỏng vấn sâu
Một đặc điểm quan trọng của phỏng vấn sâu là mức độ cấu trúc có thể thay đổi, từ chặt chẽ đến cởi mở. Tác giả phân biệt ba dạng chính: phỏng vấn có cấu trúc cao, phỏng vấn bán cấu trúc và phỏng vấn phi cấu trúc.
|
|
Đặc điểm chính
|
Mục đích
|
|
Có
cấu trúc cao
|
Câu hỏi và trình tự hỏi
được xác định trước; gần với bảng hỏi đọc thành lời
|
Thu thập dữ liệu nền như
tuổi, nghề nghiệp, học vấn hoặc thông tin nhân khẩu học
|
|
Bán
cấu trúc
|
Có khung câu hỏi/chủ đề
định hướng, nhưng linh hoạt về cách diễn đạt và thứ tự hỏi
|
Phổ biến nhất trong
nghiên cứu định tính vì vừa bảo đảm trọng tâm vừa cho phép khai thác sâu
|
|
Phi
cấu trúc
|
Không có sẵn bộ câu hỏi
cố định; diễn biến gần với một cuộc trò chuyện khám phá
|
Khi nhà nghiên cứu chưa
hiểu rõ hiện tượng và cần tìm manh mối cho các cuộc phỏng vấn sâu
|
Trong thực tế, phỏng vấn sâu thường kết hợp các dạng trên. Nhà nghiên cứu có thể hỏi một số câu chuẩn hóa để thu thập thông tin nền, sử dụng các câu hỏi mở giống nhau với mọi người tham gia, rồi linh hoạt đào sâu vào những ý tưởng hoặc chi tiết bất ngờ xuất hiện trong cuộc trò chuyện.
Chất lượng dữ liệu phỏng vấn phụ thuộc rất lớn vào chất lượng câu hỏi. Câu hỏi tốt thường là câu hỏi mở, dễ hiểu, gần với ngôn ngữ của người tham gia và khuyến khích họ mô tả cụ thể thay vì chỉ xác nhận hoặc phủ định.
Các câu hỏi định tính có thể hướng đến nhiều loại thông tin:
Trải nghiệm và hành vi: Người tham gia đã làm gì, đã trải qua điều gì? Ý kiến và giá trị: Họ nghĩ gì, tin điều gì, đánh giá ra sao?
Cảm xúc: Họ cảm thấy thế nào trước một sự kiện hay trải nghiệm?
Kiến thức: Họ biết gì về một chủ đề hoặc hoàn cảnh cụ thể?
Cảm nhận giác quan: Họ đã nhìn, nghe hoặc cảm nhận gì?
Thông tin nền: Những đặc điểm cá nhân liên quan đến vấn đề nghiên cứu.
Một số cách hỏi thường tạo dữ liệu giàu chi tiết là: “Hãy kể về một lần…”, “Bạn có thể cho một ví dụ không?”, “Bạn có thể nói thêm về điều đó không?”, hoặc “Trải nghiệm đó có ý nghĩa như thế nào với bạn?”. Những kiểu hỏi này khuyến khích người tham gia kể chuyện, mô tả tình huống và bộc lộ cách họ diễn giải trải nghiệm.
Ngược lại, nhà nghiên cứu cần tránh:
Câu hỏi kép hoặc nhiều ý: khiến người tham gia không biết phải trả lời phần nào trước.
Câu hỏi dẫn dắt: hàm ý sẵn giả định hay quan điểm của người hỏi.
Câu hỏi chỉ cần “có/không”: thường cho dữ liệu quá ít để phân tích.
Ngôn ngữ hàn lâm, biệt ngữ chuyên môn: có thể tạo khoảng cách và làm người tham gia hiểu sai câu hỏi.
Một cuộc phỏng vấn hiệu quả không dừng ở câu hỏi ban đầu mànhà nghiên cứu cần sử dụng câu hỏi thăm dò để làm rõ, mở rộng hoặc đào sâu những điểm có ý nghĩa trong câu trả lời.
Câu hỏi thăm dò có thể rất ngắn, chẳng hạn:
“Bạn có thể nói rõ hơn không?”
,
“Ý bạn là gì khi nói…?”
,
“Bạn có thể cho một ví dụ cụ thể?”
,
“Bạn có thể kể lại diễn biến của trải nghiệm ấy không?”.
Sự im lặng hợp lý, một cái gật đầu hay những phản hồi ngắn cũng có thể là cách thăm dò hiệu quả. Tuy nhiên, việc thăm dò cần được thực hiện nhẹ nhàng; phỏng vấn nghiên cứu không phải là “thẩm vấn
”.
(Nguồn ảnh minh hoạ: ChatGPT)
Quan hệ giữa người phỏng vấn và người tham gia
Dữ liệu phỏng vấn không được tạo ra trong khoảng trống khách quan tuyệt đối. Nó hình thành trong sự tương tác giữa người hỏi và người trả lời. Cả hai bên đều mang theo kinh nghiệm, vị thế xã hội, kỳ vọng, cảm xúc và các giả định có thể ảnh hưởng đến nội dung trao đổi.
Do đó, người phỏng vấn cần duy trì hai thái độ song song:
Xây dựng quan hệ tin cậy: thể hiện sự tôn trọng, lắng nghe, không đe dọa và quan tâm chân thành đến điều người tham gia chia sẻ.
Giữ trung lập với nội dung: không tranh luận, áp đặt quan điểm hoặc bộc lộ sự phán xét trước ý kiến của người được phỏng vấn.
Tác giả lưu ý rằng sự thân thiện với người tham gia không đồng nghĩa với việc đồng tình với mọi phát biểu của họ. Nhà nghiên cứu có thể quan tâm đến người trả lời, nhưng vẫn cần giữ khoảng cách phân tích cần thiết để đặt câu hỏi thực chất và xem xét dữ liệu một cách cẩn trọng.
Yếu tố vị thế cũng quan trọng: giới tính, tuổi tác, giai cấp, trải nghiệm nghề nghiệp hay việc người nghiên cứu là “người trong cuộc” hoặc “người ngoài cuộc” có thể tác động đến mức độ tiếp cận, niềm tin và loại câu chuyện mà người tham gia sẵn sàng chia sẻ.
Thảo luận nhóm và phỏng vấn trực tuyến
Bên cạnh phỏng vấn cá nhân, nghiên cứu định tính có thể áp dụng phương pháp thảo luận nhóm tập trung. Đây là cuộc thảo luận về một chủ đề với những người có hiểu biết hoặc trải nghiệm liên quan. Điểm đặc biệt của hình thức này là dữ liệu được tạo ra qua tương tác giữa các thành viên: họ chia sẻ, lắng nghe, bổ sung, phản biện và có thể điều chỉnh quan điểm của mình khi nghe ý kiến từ người khác.
Thảo luận nhóm thường phù hợp với những chủ đề mà người tham gia có thể trao đổi trong đời sống thường ngày nhưng ít khi có cơ hội nói sâu. Tuy nhiên, nó không phù hợp với các vấn đề quá riêng tư, nhạy cảm hoặc có nguy cơ khiến người tham gia ngại bộc lộ ý kiến trước người lạ.
Phỏng vấn trực tuyến mở rộng khả năng tiếp cận người tham gia ở các vị trí địa lý khác nhau. Phỏng vấn có thể diễn ra đồng bộ qua gọi thoại hoặc video, hoặc không đồng bộ qua thư điện tử và nền tảng thảo luận trực tuyến.
Tuy vậy, hình thức trực tuyến cũng có những giới hạn như sau:
Trao đổi bằng văn bản thiếu dấu hiệu phi ngôn ngữ như ngữ điệu, cử chỉ và khoảng lặng.
Việc tạo quan hệ tin cậy có thể khó hơn khi chỉ giao tiếp bằng chữ.
Người tham gia có thể không trả lời đầy đủ như khi trao đổi trực tiếp.
Chất lượng dữ liệu có thể bị ảnh hưởng bởi năng lực công nghệ, điều kiện truy cập và sự cố kỹ thuật.
Tính bảo mật và riêng tư cần được cân nhắc kỹ hơn.
Có thể nói, phỏng vấn sâu không phải là quá trình “hỏi để lấy câu trả lời”, mà là quá trình tạo lập một cuộc đối thoại có mục tiêu nhằm hiểu thế giới từ góc nhìn của người tham gia. Chất lượng của phương pháp này phụ thuộc vào cách nhà nghiên cứu thiết kế mức độ cấu trúc của cuộc phỏng vấn, đặt câu hỏi mở, thăm dò hợp lý, xây dựng quan hệ tôn trọng và lưu giữ dữ liệu một cách có hệ thống. Khi được thực hiện cẩn trọng, phỏng vấn sâu cho phép nghiên cứu đi sâu vào trải nghiệm, ý nghĩa và các quá trình xã hội mà các con số đơn thuần khó có thể phản ánh đầy đủ.
TS.Nguyễn Thị Hồng Hạnh
Tài liệu tham khảo