Mô hình gia đình mẹ đơn thân không kết hôn đang xuất hiện càng nhiều và dần dần lan ra thành “xu hướng, trào lưu” trong xã hội hiện đại”. Cuốn sách “Bà mẹ đơn thân ở đô thị hiện nay: Nghiên cứu trường hợp tại thành phố Hà Nội” do TS. Nghiêm Thị Thủy chủ biên ra đời trên cơ sở kết quả nghiên cứu đề tài cấp Bộ cùng tên thực hiện năm 2019. Cuốn sách đã cho thấy thực trạng bà mẹ đơn thân; những đánh giá của xã hội về hiện tượng này trong xã hội đô thị hiện nay, đồng thời phân tích một số vấn đề xã hội liên quan và những hỗ trợ xã hội cho nhóm này.  

Chương 1: Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu làm mẹ đơn thân. Trong chương này, nhóm tác giả đã phân tích các quan niệm về bà mẹ đơn thân và cho rằng “bà mẹ đơn thân là những bà mẹ có con nhưng chưa từng kết hôn” [tr. 14]. Năm lý thuyết được vận dụng trong nghiên cứu là lý thuyết nữ quyền, lý thuyết vốn xã hội, lý thuyết hành vi, lý thuyết lựa chọn duy lý và lý thuyết hiện đại hóa. Cũng trong chương này, nhóm tác giả phân tích một số vấn đề liên quan đến bà mẹ đơn thân trên thế giới hiện nay (thực trạng bà mẹ đơn thân trên thế giới, lý do trở thành bà mẹ đơn thân, những thuận lợi và khó khăn khi quyết định làm mẹ đơn thân) và một số chính sách trong nước và quốc tế đối với phụ nữ làm mẹ đơn thân.

Chương 2: Đặc điểm nhân khẩu xã hội của nhóm phụ nữ làm mẹ đơn thân. Đặc điểm nhân khẩu hay chính là chân dung xã hội của nhóm. Trong nghiên cứu này, các tác giả làm rõ đặc điểm này trên các khía cạnh: tuổi tác, học vấn, sức khỏe, nghề nghiệp của họ. Từ kết quả khảo sát và phân tích số liệu, nhóm tác giả cho thấy phần lớn họ đều còn trẻ, có độ tuổi dưới 30, đến từ nhiều nơi khác nhau, trình độ học vấn và nghề nghiệp khác nhau. Các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định làm mẹ đơn thân bao gồm yếu tố về kinh tế, tôn giáo, việc làm, dân tộc, học vấn. Ngoài ra còn có những yếu tố không thể đo đếm bằng định lượng như tình cảm, tâm linh và nhu cầu mong muốn có một đứa con.

Chương 3: Lý do làm mẹ đơn thân và định kiến xã hội. Kết quả nghiên cứu 20 bà mẹ đơn thân cho biết chỉ có 2 người lên kế hoạch cho việc làm mẹ đơn thân, còn lại 18 người không có kế hoạch sinh con.

Lý do dẫn đến phụ nữ trở thành mẹ đơn thân chủ động bao gồm người đó tự nhận họ có nhan sắc kém hơn so với những người phụ nữ khác mà họ biết; người phụ nữ cao tuổi (từ 35-40 trở lên), ít có cơ hội lấy chồng hơn nhóm phụ nữ trẻ thì nhu cầu cần một đứa con để an ủi, có người trò chuyện lúc tuổi giả. Nhóm tác giả cũng cho biết có hai nhóm chủ động làm mẹ đơn thân khác là nhóm phụ nữ bị khuyết tật và nhóm phụ nữ chấp nhận sinh con nhưng không có nhu cầu kết hôn vì không muốn ràng buộc với người chồng và gia đình chồng, và có sự thỏa thuận của hai người. Đây là nhóm phụ nữ có trình độ học vấn, công việc ổn định, thu nhập tốt và độc lập. Lý do trở thành mẹ đơn thân ngoài kế hoạch của 18 trường hợp còn lại đều do không mong muốn, họ trở thành bà mẹ “bất đắc dĩ”. Một số trường hợp chủ động mang thai nhưng bị động trong việc sinh con, nhiều phụ nữ mang thai ngoài ý muốn nhưng lại chủ động nuôi con. Họ quan hệ tình dục thiếu trách nhiệm và nghĩ rằng chỉ một lần rất khó có thể mang thai.

Qua kết quả phỏng vấn những phụ nữ đơn thân, nhóm tác giả cho thấy xã hội vẫn còn nhiều định kiến, kỳ thị với bà mẹ đơn thân. Ngay chính họ, nhiều khi cũng tự kỳ thị bản thân mình, họ tự co lại và nhạy cảm khi nghe hoặc nhắc tới hoàn cảnh của mình, thậm chí họ không dám thể hiện cái tôi và chính kiến của họ.

Chương 4: Một số vấn đề xã hội và hỗ trợ xã hội cho bà mẹ đơn thân. Từ kết quả khảo sát thu được, nhóm tác giả cho thấy, nhiều bà mẹ đơn thân mặc dù không nhận được sự quan tâm, hỗ trợ của người cha đứa trẻ nhưng bản thân người mẹ cũng nhận được sự hỗ trợ của gia đình, người thân, bạn bè và cộng đồng xã hội trong việc chăm sóc và dạy dỗ đứa trẻ. Họ luôn phải cố gắng đầu tư gấp đôi so với gia đình có đầy đủ cả cha và mẹ. Họ mong muốn đứa con của họ không cảm thấy bị thiếu hụt về tình cảm và sự quan tâm chăm sóc. Một số bà mẹ đơn thân đều có sự lo lắng cho tương lai đứa con đặc biệt là đứa con trai khi lớn lên mà thiếu sự dạy dỗ của người cha, người đàn ông trong gia đình.

Nhóm tác giả cũng phân tích vấn đề việc làm, thu nhập, đời sống tinh thần, tình cảm của phụ nữ làm mẹ đơn thân và những hỗ trợ xã hội cho bà mẹ đơn thân hiện nay. Nhìn chung, bà mẹ đơn thân cũng nhận được nhiều sự hỗ trợ của người nhà, bạn bè, cũng như sự hỗ trợ từ nhà nước, các tổ chức phi chính phủ, phi lợi nhuận đặc biệt là ở các thành phố lớn.

Với nhận định rằng xu hướng bà mẹ đơn thân ngày một gia tăng và trẻ hóa về độ tuổi, nhóm tác giả đã đưa ra một số khuyến nghị nhằm hỗ trợ cho nhóm này có được quyết định sáng suốt trong lựa chọn và chuẩn bị tốt nhất cho sự lựa chọn của mình.

Cuốn sách là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà nghiên cứu, nhà hoạch định chính sách và những ai quan tâm vấn đề phụ nữ-hôn nhân-gia đình và trẻ em.

Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.

Thu Hà